แตกฉาน-แตกฉานซ่านเซ็น (๘ ธันวาคม ๒๕๕๒)

แตกฉาน-แตกฉานซ่านเซ็น

          แตกฉาน เป็นคำซ้อน มาจากคำว่า แตก กับคำว่า ฉาน ซึ่งแปลว่า แตก หรือ กระจาย. คำว่า แตกฉาน ใช้หมายความว่า ชำนิชำนาญ เชี่ยวชาญ เช่น “เขามีความรู้แตกฉานเรื่องอักษรโบราณ” หมายความว่าเขารู้เรื่องอักษรโบราณอย่างละเอียดถี่ถ้วน จนมีความเชี่ยวชาญในเรื่องนั้น

          คำว่า แตกฉาน ใช้อีกความหมายหนึ่งว่า กระจัดกระจายไป โดยมักใช้ว่า แตกฉานซ่านเซ็น เช่น  กองทัพของเราเข้าตีกองทัพข้าศึกจนแตกฉานไปไม่เหลือหลอ. สงครามกลางเมืองทำให้ประชาชนแตกฉานซ่านเซ็นไปกันหมด จนเมืองนี้แทบจะเป็นเมืองร้าง.

          คำว่า แตก แตกฉาน และ แตกฉานซ่านเซ็น เป็นคำที่มาจากคำว่า แตก เหมือนกัน แต่ใช้ต่างกัน

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๘ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กระทู้ (๖ พฤศจิกายน ๒๕๕๒)

กระทู้

          กระทู้  หมายถึง  หัวข้อ หรือข้อความที่ตั้งให้อธิบายหรืออภิปราย เช่น  กระทู้ในกระดานสนทนาทางอินเทอร์เน็ต

          คำว่า กระทู้ อาจผสมกับคำอื่นได้ เช่น กระทู้ธรรม  หมายถึง ข้อความสั้น ๆ ที่เป็นพุทธศาสนสุภาษิตหรือพุทธพจน์ซึ่งยกมาเป็นหัวข้อในการอธิบายธรรม. กระทู้ถาม หมายถึง คำถามเกี่ยวกับข้อเท็จจริงด้านการบริหารงานของรัฐบาล ซึ่งสมาชิกรัฐสภาตั้งขึ้นถาม และให้ฝ่ายบริหารตอบในสภา.

          นอกจากนี้ คำว่ากระทู้ยังใช้หมายถึง ข้อความที่ตั้งขึ้น เพื่อให้แต่งโคลงอธิบายความให้ครบ  เช่น  กระทู้โคลงบทหนึ่งว่า “เพื่อนกิน หาง่าย เพื่อนตาย หายาก”  เป็นกระทู้ที่แต่งเป็นบทโคลงว่า

                    เพื่อนกิน สิ้นทรัพย์แล้ว          แหนงหนี
                    หาง่าย หลายหมื่นมี               มากได้
                    เพื่อนตาย ถ่ายแทนชี-           วาอาตม์
                    หายาก ฝากผีไข้               ยากแท้จักหา

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

คำนิยม (๒๖ ตุลาคม ๒๕๕๒)

คำนิยม

          คำนิยม เป็นคำเรียกข้อความที่ผู้มีชื่อเสียงเขียนแสดงความชื่นชม ยกย่องงานของผู้เขียนคนใดคนหนึ่ง  เพื่อเป็นการประชาสัมพันธ์ ให้แก่งานของผู้ที่ยังไม่เป็นที่รู้จักกันนัก เช่น นักเขียนหน้าใหม่คนหนึ่งเขียนเรื่องราวทางประวัติศาสตร์  ก็มักจะให้นักประวัติศาสตร์ผู้มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักกันดี เช่น  ศาสตราจารย์ ดร.ประเสริฐ ณ นคร  หรือ ศาสตราจารย์ ดร.แถมสุข นุ่มนนท์ เขียนคำนิยม. ถ้าเขียนเรื่องวรรณคดีก็ขอให้นักวิจารณ์วรรณคดี เช่น  ศาสตราจารย์ คุณหญิงกุหลาบ  มัลลิกะมาส  ศาสตราจารย์ ดร.เจตนา นาควัชระ  เขียนคำนิยม  ผู้อ่านเห็นชื่อผู้เขียนคำนิยมแล้ว มีความเชื่อถือศรัทธาในตัวผู้เขียนคำนิยม ก็จะสนใจหนังสือที่ผู้นั้นเขียนคำนิยมให้ด้วย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

แปรใช้ใหม่-ใช้ซ้ำ (๕ พฤศจิกายน ๒๕๕๒)

แปรใช้ใหม่-ใช้ซ้ำ

          คำว่า แปรใช้ใหม่ เป็นศัพท์ที่บัญญัติใช้ให้ตรงกับคำภาษาอังกฤษว่า recycle หมายถึง นำวัสดุที่ใช้แล้วมาผ่านกระบวนการต่าง ๆ เช่น ย่อยสลาย หลอม เพื่อนำมาผลิตใหม่ ซึ่งอาจจะทำเป็นผลิตภัณฑ์แบบเดิมหรือผลิตภัณฑ์อื่นก็ได้ เช่น นำขวดพลาสติกไปแปรใช้ใหม่โดยดึงเส้นใยโพลีเอสเตอร์ออกจากขวดพลาสติกมาทอเป็นพรม

          ส่วนคำว่า ใช้ซ้ำ เป็นศัพท์บัญญัติที่ตรงกับคำภาษาอังกฤษว่า reuse. ใช้ซ้ำ คือ นำผลิตภัณฑ์ที่ใช้แล้วมาทำความสะอาด แล้วนำกลับมาใช้ในลักษณะเดิมอีก เช่น นำขวดพลาสติกที่บรรจุน้ำอัดลมมาล้าง แล้วนำมาใช้ซ้ำโดยบรรจุน้ำดื่มได้อีก

          แปรใช้ใหม่ ต่างกับ ใช้ซ้ำ ตรงที่วัสดุที่นำมาแปรใช้ใหม่ ต้องผ่านกระบวนการเปลี่ยนแปลงจากสภาวะเดิมแล้วทำเป็นผลิตภัณฑ์ใหม่. ส่วน ใช้ซ้ำ ไม่ต้องผ่านกระบวนการดังกล่าว เพียงแต่ทำความสะอาดแล้วก็นำกลับมาใช้ใหม่ได้

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

อุปาทาน (๑๗ ธันวาคม ๒๕๕๒)

อุปาทาน

          อุปาทาน มาจากคำภาษาบาลีและสันสกฤตว่า อุปาทาน (อ่านว่า อุ-ปา-ทา-นะ) แปลว่า การจับหรือยึดไว้ให้มั่นคง

          ในทางพระพุทธศาสนา คำว่า อุปาทาน (อ่านว่า อุ-ปา-ทา-นะ) หมายถึง ความยึดมั่นถือมั่นว่านี่คือตัวเรา นี่คือของของเรา

          ในภาษาไทยใช้ตามความหมายทางพระพุทธศาสนาว่า การยึดมั่น การถือมั่น เช่น อุปาทานทำให้ยึดมั่นว่า ตัวตนเป็นของเรา  นอกจากนี้ยังใช้ในความหมายว่า   อาการนึกหรือคิดเอาเองแล้วยึดไว้กับความคิดของตนว่าเรื่องราวหรือสิ่งต่าง ๆ จะเกิดขึ้นหรือเป็นไปตามที่ตนคิดนั้น เช่น เธอเป็นทุกข์อยู่นานหลายเดือนว่าสามีปันใจให้หญิงอื่น พอสืบเข้าจริง ๆ ก็พบว่าที่แท้ตนอุปาทานไปเอง. เด็กกำลังขวัญเสีย จึงอุปาทานไปเองว่าต้นกล้วยที่เห็นไหว ๆ อยู่หลังบ้านเป็นวิญญาณของแม่มาเรียกให้ไปอยู่ด้วย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๗ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.