สีกรมท่า (๗ มกราคม ๒๕๕๓)

สีกรมท่า

          สีกรมท่า (อ่านว่า สี-กฺรม-มะ -ท่า) เป็นคำเรียกสีน้ำเงินคล้ำเข้มอย่างกระโปรงนักเรียนหญิงในปัจจุบัน ที่เรียกสีน้ำเงินดังกล่าวว่า สีกรมท่า เนื่องจากสีดังกล่าวเป็นสีเครื่องแต่งกายของพนักงานกรมท่าในสมัยต้นรัตนโกสินทร์.  กรมท่า เป็นชื่อส่วนราชการซึ่งอยู่ในสังกัดกรมพระคลัง มีหน้าที่เกี่ยวกับการทูต การต่างประเทศ และปกครองเมืองท่า.  ในสมัยโบราณมีกรมท่าซ้ายและกรมท่าขวา.

          กรมท่าซ้ายมีหน้าที่ดูแลการค้าและความสัมพันธ์กับชาวจีน ญี่ปุ่น.  กรมท่าขวามีหน้าที่ดูแลการค้าและความสัมพันธ์กับชาวอินเดีย เปอร์เซีย อาหรับ และชาวตะวันตก.

          พนักงานของกรมท่ามีหน้าที่ติดต่อกับชาวต่างประเทศ ซึ่งเป็นพวกที่ข้ามน้ำข้ามทะเลมา จึงนำสีของน้ำในทะเลลึกมาเป็นสีเครื่องแต่งกาย สีเครื่องแต่งกายนั้นจึงมีชื่อว่า สีกรมท่า ไปด้วย

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๗ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๓ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

สาธุศัพท์ (๒๘ มกราคม ๒๕๕๓)

สาธุศัพท์

          สาธุศัพท์ คำนี้มาจากคำ ๒ คำรวมกัน คือคำว่า สาธุ กับคำว่า ศัพท์. คำว่า สาธุ เป็นคำที่ยืมมาจากภาษาบาลีและสันสกฤต คำนี้เป็นคำที่บุคคลเปล่งขึ้นเพื่อแสดงว่ายอมรับ เห็นด้วย หรืออนุโมทนาบุญที่บุคคลอื่นได้กระทำแล้ว ส่วนคำว่า ศัพท์ มาจากภาษาสันสกฤตว่า ศพฺท (อ่านว่า สับ-ทะ) แปลว่า เสียง. ดังนั้น สาธุศัพท์ จึงแปลว่า เสียงสาธุ เสียงที่เปล่งออกมาว่า สาธุ

          คำว่า สาธุศัพท์ เป็นคำที่ใช้ในภาษาวรรณกรรม เช่น พระโพธิสัตว์ทรงเชือดพระมังสาของพระองค์ออกทีละชิ้นแล้วชั่งบนตาชั่งให้เท่ากับน้ำหนักนกเขา เพื่อไถ่ชีวิตนกเขาจากเหยี่ยว แม้แต่ผู้มีใจหยาบช้าก็อดไม่ได้ที่จะเปล่งสาธุศัพท์ออกมาด้วยเสียงอันดัง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๘ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๓ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ยาดำ (๗ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๓)

ยาดำ

          ยาดำ คือน้ำยางของพืชในสกุลว่านหางจระเข้ ได้จากการกรีดโคนใบตามขวาง เมื่อนำน้ำยางไปเคี่ยวจนงวดแล้วทิ้งไว้จะแข็งตัวเป็นก้อน มีสีน้ำตาลเข้ม รสขม กลิ่นไม่ชวนดม ใช้เป็นตัวยาสำหรับยาแผนโบราณของไทย

          ยาดำเป็นส่วนประกอบของยาหลายขนาน เช่น ใช้ยาดำประสมกับไพล สารส้ม เป็นต้น บดเป็นผงแล้วละลายน้ำ ใช้เป็นยาทาท้องแก้ท้องขึ้น ใช้ยาดำประสมกับแห้วหมู หอมแดงและตัวยาอื่น นำมาต้มและเคี่ยวให้งวด เป็นยาสำหรับดื่มแก้โรคผอมแห้งที่เกิดแก่เด็ก

          คำว่า ยาดำ ใช้เป็นสำนวนหมายถึงสิ่งหรือบุคคลที่ปรากฏแทรกอยู่ด้วยเสมอ เช่น ไม่ว่าในวงการใด เรื่องที่สนทนากันมักมีเรื่องการเมืองแทรกเป็นยาดำเสมอ. ในเวทีอภิปรายเรื่องเศรษฐศาสตร์ มักจะมีวิทยากรคนนี้เป็นยาดำแทรกอยู่เสมอ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๗ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๓ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

คัมภีร์ (๒) (๒๖ ธันวาคม ๒๕๕๒)

คัมภีร์ (๒)

          คำว่า คัมภีร์ นอกจากจะหมายถึงหนังสือสำคัญทางศาสนาแล้ว ยังหมายถึง ตำราวิชาการบางสาขาซึ่งถือกันว่ามีเนื้อหาลึกซึ้งและเป็นที่ยอมรับในหมู่นักวิชาการในสาขานั้น ๆ เช่น พรหมชาติเป็นชื่อคัมภีร์โหราศาสตร์ที่คนไทยรู้จักกันกว้างขวาง. อายุรเวทเป็นชื่อคัมภีร์การแพทย์เก่าแก่ของอินเดียโบราณ.

          อีกความหมายหนึ่ง หมายถึง ตำราหายากที่ทรงคุณค่าอย่างยิ่ง เช่น ชาวยุทธต่างพากันแย่งชิงให้ได้เป็นเจ้าของคัมภีร์สุดยอดวิทยายุทธ. นอกจากนี้ยังหมายถึง ตำราที่มีเนื้อหาครอบคลุมความรู้ด้านใดด้านหนึ่งอย่างลึกซึ้ง จนถือเป็นคู่มือความรู้ด้านนั้น ๆ ได้อย่างดี เช่น นวโกวาท เป็นคัมภีร์สำคัญที่พระบวชใหม่ทุกรูปต้องศึกษา. หลักภาษาไทย ของพระยาอุปกิตศิลปสาร ถือเป็นคัมภีร์ไวยากรณ์เล่มสำคัญของภาษาไทย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ยาหม้อใหญ่ (๖ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๓)

ยาหม้อใหญ่

          ยาแผนโบราณของไทยประเภทหนึ่งใช้เครื่องยาแห้ง เช่น สมุนไพร ซึ่งรวมทั้งพืช กระดูกสัตว์ และแร่ธาตุ ใส่หม้อต้มแล้วดื่มน้ำนั้นเพื่อบำบัดโรค  หม้อที่ใช้ต้มยาเป็นหม้อดินเผา มักมีผ้าโปร่งปิดปากหม้อเพื่อให้รินน้ำยาโดยเครื่องยาไม่ออกมาด้วย บางตำราระบุว่าต้องเคี่ยวน้ำยาให้ได้ตามกำหนด เช่น ต้ม ๓ เอา ๑ หมายถึงการเคี่ยวยาให้น้ำในหม้องวดลงไป ๒ ส่วน เหลือเพียง ๑ ส่วน  ยาที่ปรุงแบบนี้เรียกว่า ยาหม้อยาหม้อมักมีรสฝาด เฝื่อน หรือขม และเป็นยาที่ต้องกินครั้งละถ้วยใหญ่ ๆ ติดต่อกันนาน ๆ จนคนไข้รู้สึกเบื่อ แต่ก็จำใจกินเพราะเห็นว่าเป็นประโยชน์ในการบำบัดโรค ถ้าเป็นยาหม้อใหญ่ก็ยิ่งต้องกินติดต่อกันนานมากขึ้น

          สำนวน ยาหม้อใหญ่ จึงใช้เปรียบกับสิ่งที่มีประโยชน์แต่น่าเบื่อมาก เช่น วิชาคณิตศาสตร์เป็นยาหม้อใหญ่สำหรับนักเรียนสายศิลป์

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๓ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.