คัมภีร์ (๒) (๒๖ ธันวาคม ๒๕๕๒)

คัมภีร์ (๒)

          คำว่า คัมภีร์ นอกจากจะหมายถึงหนังสือสำคัญทางศาสนาแล้ว ยังหมายถึง ตำราวิชาการบางสาขาซึ่งถือกันว่ามีเนื้อหาลึกซึ้งและเป็นที่ยอมรับในหมู่นักวิชาการในสาขานั้น ๆ เช่น พรหมชาติเป็นชื่อคัมภีร์โหราศาสตร์ที่คนไทยรู้จักกันกว้างขวาง. อายุรเวทเป็นชื่อคัมภีร์การแพทย์เก่าแก่ของอินเดียโบราณ.

          อีกความหมายหนึ่ง หมายถึง ตำราหายากที่ทรงคุณค่าอย่างยิ่ง เช่น ชาวยุทธต่างพากันแย่งชิงให้ได้เป็นเจ้าของคัมภีร์สุดยอดวิทยายุทธ. นอกจากนี้ยังหมายถึง ตำราที่มีเนื้อหาครอบคลุมความรู้ด้านใดด้านหนึ่งอย่างลึกซึ้ง จนถือเป็นคู่มือความรู้ด้านนั้น ๆ ได้อย่างดี เช่น นวโกวาท เป็นคัมภีร์สำคัญที่พระบวชใหม่ทุกรูปต้องศึกษา. หลักภาษาไทย ของพระยาอุปกิตศิลปสาร ถือเป็นคัมภีร์ไวยากรณ์เล่มสำคัญของภาษาไทย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ยาหม้อใหญ่ (๖ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๓)

ยาหม้อใหญ่

          ยาแผนโบราณของไทยประเภทหนึ่งใช้เครื่องยาแห้ง เช่น สมุนไพร ซึ่งรวมทั้งพืช กระดูกสัตว์ และแร่ธาตุ ใส่หม้อต้มแล้วดื่มน้ำนั้นเพื่อบำบัดโรค  หม้อที่ใช้ต้มยาเป็นหม้อดินเผา มักมีผ้าโปร่งปิดปากหม้อเพื่อให้รินน้ำยาโดยเครื่องยาไม่ออกมาด้วย บางตำราระบุว่าต้องเคี่ยวน้ำยาให้ได้ตามกำหนด เช่น ต้ม ๓ เอา ๑ หมายถึงการเคี่ยวยาให้น้ำในหม้องวดลงไป ๒ ส่วน เหลือเพียง ๑ ส่วน  ยาที่ปรุงแบบนี้เรียกว่า ยาหม้อยาหม้อมักมีรสฝาด เฝื่อน หรือขม และเป็นยาที่ต้องกินครั้งละถ้วยใหญ่ ๆ ติดต่อกันนาน ๆ จนคนไข้รู้สึกเบื่อ แต่ก็จำใจกินเพราะเห็นว่าเป็นประโยชน์ในการบำบัดโรค ถ้าเป็นยาหม้อใหญ่ก็ยิ่งต้องกินติดต่อกันนานมากขึ้น

          สำนวน ยาหม้อใหญ่ จึงใช้เปรียบกับสิ่งที่มีประโยชน์แต่น่าเบื่อมาก เช่น วิชาคณิตศาสตร์เป็นยาหม้อใหญ่สำหรับนักเรียนสายศิลป์

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๓ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

คัมภีร์ (๑) (๒๕ ธันวาคม ๒๕๕๒)

คัมภีร์ (๑)

          คัมภีร์ มาจากคำภาษาบาลีและสันสกฤตว่า คมฺภีร (อ่านว่า คัม-พี-ระ) แปลว่า ลึก ลึกซึ้ง ลึกจนหยั่งไม่ถึง ยาก เข้าใจยาก. ในภาษาไทยคำว่า คัมภีร์ มีหลายความหมาย ความหมายหนึ่งหมายถึง หนังสือสำคัญทางศาสนาซึ่งประมวลคำสอนของพระพุทธเจ้าหรือความคิดความเชื่อเกี่ยวกับพระพุทธศาสนาไว้ เป็นหนังสือที่มีเนื้อหาลึกซึ้งและเข้าใจยาก เช่น พระไตรปิฎกเป็นคัมภีร์ที่สำคัญที่สุดของพระพุทธศาสนา. คัมภีร์ชินมหานิทาน (อ่านว่า คัม-พี-ชิน-นะ-มะ -หา-นิ -ทาน) มีเนื้อหาเกี่ยวกับพระประวัติทั้งหมดของพระโคตมพุทธเจ้า.

          คำว่า คัมภีร์ นอกจากจะใช้เรียกหนังสือทางพระพุทธศาสนาแล้ว ยังใช้เรียกหนังสือสำคัญของศาสนาอื่น ๆ ด้วย เช่น คัมภีร์ไตรเพทของศาสนาพราหมณ์ คัมภีร์ไบเบิ้ลของศาสนาคริสต์ คัมภีร์อัลกุรอ่านของศาสนาอิสลาม.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๕ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

พยศ (๔ มกราคม ๒๕๕๓)

พยศ

          คำว่า พยศ เป็นคำกริยา แปลว่า แสดงอาการดื้อ ไม่ยอมทำตาม ใช้กับม้าหรือวัวกระทิง เช่น ม้าพยศไม่ยอมให้ใครขึ้นขี่ จึงสะบัดคนที่ขี่ตกลงมา.  พยศ เมื่อใช้กับคน จะใช้เป็นคำนาม ในความหมายว่า ความดึงดื้อถือดี ความเอาชนะ ผู้ที่ทำพยศ มักเป็นเด็กหรือผู้น้อย เมื่อเด็กหรือผู้น้อยทำพยศ ผู้ใหญ่ก็ต้องปราบพยศ เช่น เด็ก ๆ เมื่อไม่ได้ของที่อยากได้ ก็จะทำพยศกับผู้ใหญ่  เมื่อเด็กทำพยศ ผู้ใหญ่ก็จะหาทางทำให้ละพยศ คือทำให้เลิกความดึงดื้อถือดีนั้น. พระโมคคัลลาน์ แสดงปาฏิหาริย์ทำให้นันโทปนันทนาคราชทิ้งพยศ ยอมฟังธรรมจากพระพุทธเจ้า. ในทางกลับกัน ผู้ที่มีอาวุโสมากกว่า ถ้าไม่ยอมทำตามผู้ที่มีอาวุโสน้อย ก็จะไม่ใช้คำว่า พยศ เช่น ไม่พูดว่า พ่อแม่ทำพยศกับลูก.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๔ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๓ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

สาธุ (๓) (๒๕ มกราคม ๒๕๕๓)

สาธุ (๓)

          คำว่า สาธุ นอกจากเป็นคำที่พระสงฆ์ใช้เพื่อแสดงรับรองมติที่ประชุมสงฆ์และคำที่อุบาสกอุบาสิกาใช้ในสถานการณ์ต่าง ๆ เพื่อแสดงความเห็นด้วยหรือยอมรับแล้ว ยังใช้ขึ้นต้นหรือลงท้ายคำอธิษฐาน เช่น สาธุ ขอให้ข้าพเจ้าได้พบเนื้อคู่เสียที. ขอให้คนที่ทำชั่วจงแพ้ภัยตนเองเร็ว ๆ เถิด สาธุ.

          คำว่า สาธุ อาจใช้เป็นคำประชดเมื่อผู้ใดผู้หนึ่งพูดสอนให้ยึดมั่นในศีลธรรมหรือทำสิ่งที่ถูกต้องดีงามฟังดูคล้ายกับพระเทศน์ คนฟังก็จะเปล่งคำ สาธุ ล้อเลียน เช่น พอรุ่นพี่บ่นรุ่นน้องเสียยืดยาวเรื่องใช้ไฟฟุ่มเฟือยทำให้โลกร้อน รุ่นน้องก็พากันพนมมือแล้วร้องว่า สาธุ.

          คำว่า สาธุ ใช้ประสมกับคำอื่นอีกหลายคำ ดังปรากฏในคำว่า สาธุชน สาธุการ สาธุศัพท์ สาธุคุณ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๕ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๓ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.