ตั้งรกราก (๓ พฤษภาคม ๒๕๕๐)

ตั้งรกราก

          ตั้งรกราก เป็นสำนวน หมายความว่า ตั้งหลักแหล่ง ตั้งบ้านเรือนอยู่ เช่น เขาไปเรียนเมืองนอกแล้วเลยหางานทำตั้งรกรากอยู่ที่นั่น   สำนวน ตั้งรกราก มาจากคำว่า รก ซึ่งหมายถึง สิ่งที่หล่อเลี้ยงเด็กขณะอยู่ในครรภ์มารดา ในสมัยโบราณเมื่อเด็กคลอดออกมา พ่อแม่จะนำรกของเด็กใส่หม้อไปฝังไว้ในบริเวณบ้าน และจะปลูกมะพร้าว ๒ ต้น ไว้ข้าง ๆ หม้อรกนั้น  มะพร้าวคู่นั้นก็เป็นเสมือนที่หมายให้ทราบตำแหน่งที่ฝังรก   ที่ฝังรกนั้นมักเป็นบริเวณที่พ่อแม่กำหนดให้เป็นที่ปลูกเรือนหอของลูกเมื่อตั้งครอบครัวต่อไปด้วย   คำว่า ฝักรกฝังราก หรือ ตั้งรกราก จึงหมายถึง ตั้งหลักแหล่งที่อยู่ ตั้งบ้านเรือนอยู่

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กิจกรรม และ กิจการ (๒๒ เมษายน ๒๕๕๐)

กิจกรรม และ กิจการ

          คำว่า กิจกรรม หมายถึง การกระทำหรือสิ่งที่ทำ เช่น กิจกรรมเสริมหลักสูตร กิจกรรมในชีวิตประจำวัน กิจกรรมสันทนาการ กิจกรรมเพื่อส่วนรวม คำว่า กิจกรรม ตรงกับคำภาษาอังกฤษว่า activity (อ่านว่า แอ๊ก-ทิ-วิ-ตี้) ส่วนคำว่า กิจการ หมายถึง การงานที่ทำหรือธุรกิจ เช่น เปิดกิจการร้านเสริมสวย ปีนี้บริษัทของเราขยายกิจการออกไปอีกหลายแผนก คำว่า กิจการ ตรงกับคำภาษาอังกฤษหลายคำ เช่น work (อ่านว่า เวิ้ร์ก) business (อ่านว่า บิส-ซิ-เนส) หรือ enterprise (อ่านว่า เอ็น-เทอร์-ไพรซ์)

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๒ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ตั้งไข่ (๒ พฤษภาคม ๒๕๕๐)

ตั้งไข่

          ตั้งไข่ เป็นสำนวน อธิบายอาการของเด็กทารกเมื่อมีอายุได้ ๗-๘ เดือน จะเริ่มยืน แต่กำลังขายังไม่แข็งพอ ยืนอยู่ไม่ได้ ยืนแล้วก็ทรุดลง ยืนแล้วก็นั่งลง ล้ม ๆ ลุก ๆ คล้ายการนำไข่มาตั้ง 

          ไข่มีลักษณะกลมมนจะวางตั้งขึ้นตรง ๆ ไม่ได้ ต้องมีที่รองจึงจะอยู่ได้  จึงเรียกอาการที่เด็กยืนขึ้นแล้วล้มลงว่า เหมือนกับการตั้งไข่ พอเด็กหัดยืน ก็จะมีบทร้องให้เด็กสนใจว่า ตั้งไข่ล้ม ต้มไข่กิน ไข่ตกดิน ใครจะกินไข่เน้อ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

วิสัยทัศน์ และ พันธกิจ (๒๑ เมษายน ๒๕๕๐)

วิสัยทัศน์ และ พันธกิจ

          วิสัยทัศน์ นอกจากจะหมายถึงความสามารถในการมองเห็น จินตนาการ หรือคาดการณ์เหตุการณ์ต่างๆ โดยเฉพาะที่จะเกิดขึ้นในอนาคตแล้ว ยังหมายถึงข้อความสั้น ๆ ที่ระบุว่าหน่วยงานหรือองค์กรนั้นมุ่งหวังที่จะเป็นอะไร หรือมีหน้าตาอย่างไรในอนาคต ใช้คู่กับคำว่า พันธกิจ ซึ่งเป็นคำที่ตรงกับภาษาอังกฤษว่า mission (อ่านว่า มิช-ชั่น) หมายถึงงานที่เป็นภาระผูกพันของหน่วยงานหรือองค์กรที่จะต้องทำให้สำเร็จตามวิสัยทัศน์ เช่น วิสัยทัศน์ของราชบัณฑิตยสถาน คือ เป็นสถาบันหลักของเครือข่ายทางปัญญาแห่งชาติ และเป็นองค์การพัฒนาความรู้ที่สามารถเป็นแหล่งอ้างอิงทางวิชาการ ส่วนพันธกิจมีหลายประการ ที่เป็นพันธกิจหลักคือ ค้นคว้า วิจัย และบำรุงสรรพวิชา แล้วนำผลงานที่ได้สร้างสรรค์ออกเผยแพร่ให้เป็นคุณประโยชน์ต่อประเทศชาติและประชาชน

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๑ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เผอเรอ (๑๒ พฤษภาคม ๒๕๕๐)

เผอเรอ

          คำว่า เผอเรอ    เผอ เขียน สระเอ  ผ ผึ้ง  อ อ่าง  ส่วนคำว่า เรอ เขียน สระเอ  ร เรือ  อ อ่าง เผอเรอ  แปลว่า เลินเล่อ  ขาดความเอาใจใส่ไม่รอบคอบในสิ่งที่ทำ  จึงมักทำให้เกิดข้อบกพร่องหรือความผิดพลาดเสมอ    เผอเรอ เป็นลักษณะปรกติที่เป็นอุปนิสัยประจำของคน เช่น เพราะเธอเผอเรอไม่เอาใจใส่กับงานที่พิมพ์ จึงพิมพ์ตกไปหลายบรรทัด.  ฉันให้เธอดูแลเก็บเงินทำไมจึงเผอเรอทิ้งกระเป๋าให้คนแอบหยิบไปได้.  เด็กคนนี้มักจะเผอเรอทำของเสียบ่อย ๆ.

          คำว่า เผอ ไม่มี ล ลิง ควบ  และคำว่า เรอ ใช้ ร เรือ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๒ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ปอด (๑ พฤษภาคม ๒๕๕๐)

ปอด

          ปอด เป็นสำนวน แปลว่า กลัว และมีสำนวนที่เนื่องกับคำว่า ปอด คือ ขี้ปอด ปอดลอย ปอดสั่น ปอดกระเส่า ปอดแหก  ซึ่งล้วนแต่มีความหมายว่า กลัว ทั้งสิ้น   สำนวนนี้ ขุนวิจิตรมาตราอธิบายว่า เกิดขึ้นตอนปลายสมัยรัชกาลที่ ๕ เนื่องจากมีโรคไข้หวัดใหญ่ระบาดและทำให้คนเจ็บที่รักษาไม่ถูกวิธีต้องตาย หมอฝรั่งอธิบายว่าเป็นเพราะปอดบวม  คนเป็นหวัดจึงกลัวการเป็นปอดบวม

          คำว่า ปอด ซึ่งตัดมาจาก ปอดบวม จึงมีความหมายว่า กลัว เช่น นายนี่ขี้กลัวจัง ได้ยินเสียงหมาหอนก็ปอดแล้ว.   ครูไม่ดุหรอก เธออย่าขี้ปอดไปเลย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

วิสัยทัศน์ และ ทัศนวิสัย (๒๐ เมษายน ๒๕๕๐)

วิสัยทัศน์ และ ทัศนวิสัย

          คำว่า วิสัยทัศน์ ตรงกับคำภาษาอังกฤษว่า vision (อ่านว่า วิ-ชั่น) หมายถึงความสามารถในการมองเห็น จินตนาการ หรือคาดการณ์เหตุการณ์ต่าง ๆ โดยเฉพาะที่จะเกิดขึ้นในอนาคต เช่น ก่อนเลือกสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร ต้องพิจารณาวิสัยทัศน์ของเขาเสียก่อน ผู้นำที่ดีต้องเป็นผู้มีวิสัยทัศน์กว้างไกล

          ส่วนคำว่า ทัศนวิสัย ตรงกับคำภาษาอังกฤษว่า visibility (อ่านว่า วิ-สิ-บิล-ลิ-ตี้) หมายถึงสภาพของบรรยากาศซึ่งมีผลต่อการมองเห็นสิ่งต่าง ๆ ในระยะไกล หรือระยะทางไกลที่สุดซึ่งสามารถมองเห็นวัตถุด้วยตาเปล่าและบอกได้ว่าวัตถุนั้นเป็นอะไร เช่น วันนี้หมอกลงจัด ต้องงดเที่ยวบิน เพราะทัศนวิสัยไม่ดี

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๐ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

พัก (๓๐ เมษายน ๒๕๕๐)

พัก

          คำว่า พัก แปลว่า หยุดทำงานชั่วคราว หยุดการกระทำใด ๆ ที่ทำอยู่ชั่วคราว เช่น นักเรียนเข้าเรียนตั้งแต่เช้าและพักรับประทานอาหารกลางวันเวลาเที่ยง   คำว่า พัก อาจมีคำขยายให้ทราบว่าพักให้ทำอะไร เช่น รถวิ่งมานานแล้วหยุดให้พักเครื่องสักครู่  คนงานพักเอาแรง  หรืออาจจะบอกว่าพักส่วนใดของร่างกาย เช่น อ่านหนังสือมานานแล้วต้องพักสายตาบ้าง  เดินมาไกลแล้วขอพักขาสักหน่อย

          ในการประชุมจะมีการพักรับประทานอาหารว่าง ผู้เข้าประชุมมักใช้คำภาษาอังกฤษว่า break (อ่านว่า เบฺรก) หรือ พักเบรก  ควรใช้คำไทยว่า พักรับประทานอาหารว่าง หรือ พักกินน้ำชากาแฟ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓๐ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.