ทูษณ์ขรตรีเศียร (๑๒ มิถุนายน ๒๕๕๓)

ทูษณ์ขรตรีเศียร

          ทูษณ์ขรตรีเศียร (อ่านว่า ทูด-ขอน-ตฺรี-เสียน) เป็นชื่อของพญายักษ์ที่เป็นน้องชาย ๓ คนของทศกัณฐ์ เรียงตามลำดับ คือ พญาขร พญาทูษณ์ และ ตรีเศียร.  ทั้ง ๓ หลงเชื่อนางสำมนักขา (อ่านว่า สัม-มะ-นัก-ขา) ซึ่งเป็นน้องสาวที่ไปกล่าวเท็จว่าถูกพระรามปลุกปล้ำ จึงยกทัพไปรบกับพระราม และถูกฆ่าตายหมดทั้ง ๓ คน

          คำว่า ทูษณ์ ใน ทูษณ์ขรตรีเศียร พ้องเสียงกับคำว่า ทูต ซึ่งหมายถึง ผู้ที่ทางราชการแต่งตั้งและมอบหมายให้เป็นผู้เจรจาและทำไมตรีกับต่างประเทศ. เมื่อพูดคำว่า ทูต ก็มักจะต่อสร้อยเป็น ทูตขรตรีเศียรไปด้วย. สำนวนนี้ใช้มาตั้งแต่สมัยอยุธยา หมายถึง ทูต ดังที่สมเด็จเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ กล่าวว่า “การรับทูตขรตรีเศียรเป็นประเพณีมาแต่โบราณ”.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๒ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๓  เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กฤษณา (๒๒ มิถุนายน ๒๕๕๓)

กฤษณา

          คำว่า กฤษณา มาจากคำสันสกฤต กฤษฺณ (อ่านว่า กฺริด-สฺนะ) ซึ่งแปลว่า ดำ และไม้หอม.  กฤษณาเป็นเนื้อไม้ซึ่งกลายเป็นสีดำ เกิดกับต้นไม้บางชนิดเมื่อมีบาดแผล แล้วมีราบางชนิดมาจับ กล่าวกันว่ากฤษณาชนิดดี ต้องมีสีดำสนิท ไม่เป็นเส้น และต้องจมน้ำ. คนไทยสมัยก่อนใช้กฤษณาทำยาและใช้เป็นเครื่องหอมทาตัว. 

          สมัยกรุงศรีอยุธยา กฤษณาเป็นสินค้าออกที่สำคัญของประเทศ ตามจดหมายเหตุของวันวลิต ผู้จัดการห้างฮอลันดาที่กรุงศรีอยุธยาสมัยพระเจ้าปราสาททอง กล่าวว่าในประเทศไทยมีกฤษณาอยู่ที่บ้านนา ซึ่งปัจจุบันเป็นอำเภออยู่ในจังหวัดนครนายก.  และรายงานการค้าที่บริษัทอินเดียตะวันออกของอังกฤษ ณ กรุงศรีอยุธยา จัดทำขึ้น กล่าวว่ากฤษณาบ้านนาเป็นกฤษณาที่ดีกว่ากฤษณาที่อื่นทั้งโลก. เมื่อ พ.ศ. ๒๒๒๘ สมเด็จพระนารายณ์มหาราช ทรงแต่งทูตไปเจริญพระราชไมตรีกับพระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ แห่งประเทศฝรั่งเศส ก็ทรงส่งกฤษณาไปถวายพระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ ด้วย

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๒ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๓  เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

น้ำบ่อน้อย (๑๑ มิถุนายน ๒๕๕๓)

น้ำบ่อน้อย

          สำนวน น้ำบ่อน้อย  หมายถึง น้ำลาย  เช่น ไม่มีน้ำปิดซองจดหมายก็ใช้น้ำบ่อน้อยสิ. น้ำบ่อน้อย ยังใช้เป็นปริศนาคำทายเล่นกันระหว่างเด็ก ๆ ว่า “อะไรเอ่ย น้ำบ่อน้อย ใช้เท่าไรก็ไม่หมด” คำเฉลยก็คือ น้ำลาย สำนวนนี้มีที่มาจากเรื่องรามเกียรติ์ พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑ ตอนหนุมานได้รับมอบหมายจากพระรามให้ไปสืบข่าวนางสีดาซึ่งถูกทศกัณฐ์ลักพาตัวไปไว้ที่กรุงลงกา. หนุมานได้ต่อสู้กับฝ่ายทศกัณฐ์  ทศกัณฐ์ใช้หอกแก้วจุดไฟเผาหนุมาน หนุมานจึงแก้เผ็ดด้วยการกลิ้งตัวเผากรุงลงกาแล้วไปดับไฟที่ไหม้ตัวในมหาสมุทร แต่ไฟที่ปลายหางนั้น หนุมานทำอย่างไรก็ไม่สามารถดับได้ จึงไปขอให้พระฤๅษีนารท (อ่านว่า นา-รอด) ช่วย พระฤๅษีแนะให้ใช้น้ำบ่อน้อยดับไฟ ตอนแรกหนุมานไม่รู้ว่าน้ำบ่อน้อยคืออะไร แต่ในที่สุดก็เข้าใจว่าคือน้ำลาย จึงเอาหางที่ติดไฟอมเข้าไปในปาก ไฟที่ไหม้หางก็ดับ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๑ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๓  เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

มังกร (๒ กรกฎาคม ๒๕๕๓)

มังกร

          มังกร เป็นคำที่ยืมมาจากภาษาบาลีและสันสกฤตว่า มกร (อ่านว่า มะ-กะ -ระ) ในภาษาบาลีสันสกฤต คำนี้มี ๓ ความหมาย ความหมายแรกหมายถึง จระเข้น้ำเค็ม หรือปลาฉลาม. ความหมายที่สองหมายถึง สัตว์ในจินตนาการ มีท่อนบนเป็นช้าง ท่อนล่างเป็นปลา. อีกความหมายหนึ่ง เป็นสัญลักษณ์หนึ่งในจักรราศี ซึ่งเป็นที่มาของชื่อเดือนมกราคมด้วย.

          คำว่า มังกร ในภาษาไทยมีความหมายแคบกว่าในภาษาบาลีและสันสกฤต เพราะใช้หมายถึง สัตว์ในจินตนาการ และสัญลักษณ์ของจักรราศีเท่านั้น. นอกจากนี้คำว่า มังกร มักใช้เรียกสัตว์ในจินตนาการของจีน ซึ่งมีลักษณะคล้ายพญานาคแต่มีขา ๔ ขา มีเล็บเหมือนเหยี่ยว มีหนวด มีเขาคล้ายเขากวาง จีนใช้เป็นสัญลักษณ์แทนกษัตริย์.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๓  เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

แม่น้ำตาปี (๒๓ กรกฎาคม ๒๕๕๓)

แม่น้ำตาปี

          แม่น้ำตาปีเป็นแม่น้ำที่ยาวที่สุดในภาคใต้ ต้นน้ำเกิดจากแอ่งน้ำบนภูเขาหลวงในจังหวัดนครศรีธรรมราช ไหลลงสู่อ่าวไทยที่อำเภอเมืองฯ จังหวัดสุราษฎร์ธานี จึงเรียกแม่น้ำหลวงตามชื่อภูเขาต้นน้ำ เมื่อผ่านบ้านพุมเรียงก็เรียกแม่น้ำบ้านพุมเรียง เมื่อผ่านเมืองท่าข้ามก็เรียกแม่น้ำท่าข้าม. แต่ภายหลังพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานนามใหม่ว่าแม่น้ำตาปี ตามชื่อแม่น้ำในอินเดียซึ่งไหลผ่านอาณาจักรโบราณชื่อ สุราษฺฏฺร (อ่าน สุ-ราด-สฺตฺระ) ซึ่งทรงดัดแปลงมาเป็นชื่อจังหวัดสุราษฎร์ธานีในคราวเดียวกัน

          ชื่อ ตาปี เป็นภาษาสันสกฤต แปลว่า หญิงผู้มีความร้อนแรง ด้วยตำนานกล่าวว่า แม่น้ำนี้เป็นธิดาของพระอาทิตย์ซึ่งมีรัศมีร้อนแรง. ชาวฮินดูเชื่อว่าเพียงรำลึกถึงแม่น้ำตาปี บาปของบุคคลก็หมดสิ้นไปได้

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๓ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๓  เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กุมภกรรณทดน้ำ (๒๑ มิถุนายน ๒๕๕๓)

กุมภกรรณทดน้ำ

          กุมภกรรณทดน้ำ ประกอบด้วยคำว่า กุมภกรรณ (อ่านว่า กุม-พะ -กัน) กับ ทดน้ำ

          กุมภกรรณ เป็นตัวละครยักษ์ในเรื่องรามเกียรติ์ เป็นน้องของทศกัณฐ์. คำว่า ทดน้ำ หมายถึง กั้นหรือขวางทางน้ำ คำว่า ทด มาจากคำภาษาเขมร ทส่ (อ่านว่า ตั๊วะฮ์) แปลว่า ขัดหรือขวาง.  

          ตามเรื่อง กุมภกรรณจำเป็นต้องช่วยทศกัณฐ์ทำศึกกับพระราม กุมภกรรณคิดอุบายตัดศึกโดยเนรมิตกายให้ใหญ่เท่าภูเขาแล้วไปนอนขวางทางน้ำเพื่อมิให้น้ำไหลไปถึงที่ตั้งทัพของพระราม ไพร่พลของพระรามจะได้อดน้ำตายภายในเจ็ดวัน เมื่อพระรามรู้อุบายของกุมภกรรณ จึงใช้ให้หนุมานไปทำลายพิธีทดน้ำของกุมภกรรณ เกิดการต่อสู้กันจนกุมภกรรณพ่ายแพ้หนีกลับเข้าเมืองไป

          กุมภกรรณทดน้ำ นำมาใช้เป็นสำนวน หมายถึง ผู้ที่นอนเกะกะขวางทางคนอื่น เช่น หลีกไปให้พ้นทางหน่อย คนจะเดิน มานอนเป็นกุมภกรรณทดน้ำอยู่ได้.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๑ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๓  เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.