ลอยแพ (๑๐ มิถุนายน ๒๕๕๓)

ลอยแพ

          ลอยแพ มีความหมายว่า ปล่อยให้ตกระกำลำบากตามยถากรรม. สำนวนนี้ปรากฏอยู่ในกาพย์เห่เรือเรื่องกากีที่มีมาตั้งแต่ปลายสมัยอยุธยา. ในเรื่อง นางกากีมีความสัมพันธ์กับชายถึง ๓ คน คือ ท้าวพรหมทัตที่เป็นสวามี  พญาครุฑที่ลักพานางไป และคนธรรพ์ที่ท้าวพรหมทัตให้ไปตามหานางกากี. เมื่อพญาครุฑทราบความจริงว่านางกากีมีความสัมพันธ์กับคนธรรพ์ด้วยจึงคืนนางแก่ท้าวพรหมทัต  ท้าวพรหมทัตเห็นว่านางเป็นหญิงชั่ว จึงลงโทษด้วยการจับนางลอยแพไปอย่างไม่อาลัยไยดี

          สำนวน ลอยแพ เป็นการปล่อยให้ผู้ใดผู้หนึ่งตกอยู่ในสถานะลำบากตามยถากรรม ด้วยการไม่ให้ความสนใจ ช่วยเหลือ เช่น เพราะเขาชอบยุยงให้เพื่อนร่วมงานผิดใจกัน จึงถูกเพื่อน ๆ ลอยแพ. เมื่อโรงงานประกาศปิดกิจการ คนงานก็ถูกลอยแพ. บริษัทจัดหางานบางบริษัทไม่รับผิดชอบ พาคนงานไปต่างประเทศแล้วลอยแพไม่ดูแลตามสัญญา.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๓  เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ทุเรียน (๑ กรกฎาคม ๒๕๕๓)

ทุเรียน

          ทุเรียน เป็นคำยืมจากภาษามลายู ดูรียัน. ดูรี แปลว่า หนามหรือก้างปลา. ดูรียัน จึงแปลว่า ผลไม้ที่มีหนาม

          ไทยคงเรียกผลไม้มีหนามชนิดนี้ว่าทุเรียนมานานแล้ว เพราะในพระไอยการลักขณโจร พ.ศ. ๑๙๐๓ ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าอู่ทอง กำหนดโทษผู้ลักถอนหรือตัดต้นทุเรียนเล็กให้ปรับไหมต้นละ ๘๐๐๐๐ เบี้ย  ถ้าเป็นต้นใหญ่มีผล ให้ปรับไหมต้นละ ๒๐๐๐๐๐ เบี้ย  เมื่อเทียบกับผลไม้อื่น ๆ เช่น มังคุด มะม่วง ลางสาด มะพร้าว กำหนดโทษผู้ลักถอนหรือตัดต้นทุเรียนไว้หนักที่สุด แสดงว่าทุเรียนเป็นไม้ผลสำคัญ มีราคาแพงที่สุด สาเหตุที่ทุเรียนราคาแพงก็เพราะมีรสอร่อย จนมีคำกล่าวในสมัยนั้นว่า “ได้กินทุเรียนสักพูหนึ่งถึงจะเป็นทาสก็ไม่ว่า”

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๓  เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

หนุมานคลุกฝุ่น (๑๑ กรกฎาคม ๒๕๕๓)

หนุมานคลุกฝุ่น

          สำนวน หนุมานคลุกฝุ่น มาจากเรื่องรามเกียรติ์ ตอนศึกไมยราพ พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๒ เรื่องมีว่า ไมยราพซึ่งเป็นญาติของทศกัณฐ์ไปลักตัวพระรามมาขังไว้ที่เมืองบาดาล พระลักษมณ์ให้หนุมานไปช่วยพระราม. ไมยราพและหนุมานต่อสู้กันด้วยอาวุธต่าง ๆ  แต่เอาชนะกันไม่ได้ ไมยราพออกอุบายให้ผลัดกันลงนอน แล้วใช้ต้นตาลใหญ่ ๓ ต้นฟั่นเป็นตระบองตีคนละ ๓ ที หนุมานยอมถูกตีก่อน แต่แอบเสกฝุ่นทาตัวให้คงทนจึงตีไม่ตาย ส่วนไมยราพถูกหนุมานตีตาย

          สำนวน หนุมานคลุกฝุ่น ในภาษาไทยไม่มีความหมายว่าทำให้คงทนอย่างในเรื่องรามเกียรติ์ แต่มีความหมายว่า เปรอะเปื้อนสกปรก เช่น วันนี้ทำความสะอาดบ้านทั้งวัน เนื้อตัวสกปรกยังกับหนุมานคลุกฝุ่นแน่ะ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๓  เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ไม่เอาถ่าน (๙ มิถุนายน ๒๕๕๓)

ไม่เอาถ่าน

          ไม่เอาถ่าน เป็นสำนวน หมายความว่า เหลวไหล ไม่รักดี เช่น เด็กคนนี้ไม่เอาถ่าน เอาแต่เที่ยวเตร่ คบเพื่อนเกเร พ่อแม่ส่งเสียให้เรียนก็ไม่สนใจเรียน

          มีคำถามว่าอะไรที่ไม่เอาถ่าน บางคนสันนิษฐานว่าสิ่งที่ไม่เอาถ่านคือเหล็ก ในการถลุงเหล็กใช้ถ่านเป็นเชื้อเพลิง ถ่านจะปล่อยคาร์บอนออกมาในเตาเผา และเข้าไปผสมอยู่ในเนื้อเหล็ก เหล็กที่มีคาร์บอนหรือถ่านเข้าไปปนอยู่ในเนื้อในปริมาณที่เหมาะสมหลังจากการถลุง เป็นเหล็กที่คุณภาพดี ส่วนเหล็กที่ไม่มีถ่านผสมอยู่ด้วย เป็นเหล็กคุณภาพต่ำกว่า เป็นเหล็กไม่เอาถ่าน

          บางคนสันนิษฐานว่าสิ่งที่ไม่เอาถ่านคือแร่ที่เอามาถลุงให้กลายเป็นทอง. แร่บางอย่างถลุงยาก ใช้ถ่านเผาเท่าไรก็ไม่ละลาย เรียกว่าไม่เอาถ่าน

          ปัจจุบัน ไม่เอาถ่าน ใช้แต่ที่เป็นสำนวน มีความหมายว่า ไม่สนใจการงาน เหลวไหล ไม่รักดี

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๙ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๓  เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

นิติรัฐ (๒๑ กรกฎาคม ๒๕๕๓)

นิติรัฐ

          นิติรัฐ  มาจากคำว่า นิติ แปลว่า กฎหมาย หรือแบบแผนในการปกครองบ้านเมือง กับคำว่า รัฐ (อ่านว่า รัด) แปลว่า ประเทศ. นิติรัฐ จึงมีความหมายว่า ประเทศที่ให้ความสำคัญแก่การบังคับใช้กฎหมายกับประชาชนทุกคนอย่างเคร่งครัดโดยไม่เลือกปฏิบัติ คือ ไม่ยอมให้บุคคลใดบุคคลหนึ่งหรือกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งกระทำผิดกฎหมายหรือท้าทายอำนาจการบังคับใช้กฎหมายของรัฐ เช่น ประเทศใดจะเป็นนิติรัฐที่สมบูรณ์  รัฐบาลของประเทศนั้นต้องบังคับใช้กฎหมายกับผู้กระทำผิดทุกคนโดยไม่ละเว้น.

          นิติรัฐเป็นคุณสมบัติที่พึงประสงค์ของทุกรัฐ  รัฐที่เป็นนิติรัฐมีลักษณะเป็นรัฐประชาธิปไตย เป็นรัฐที่ถือกฎหมายเป็นบรรทัดฐานหรือเป็นกติกาสำคัญที่ประชาชนยึดถือร่วมกัน ทุกคนเคารพกฎหมาย เจ้าหน้าที่ของรัฐก็กวดขันให้ประชาชนปฏิบัติตามกฎหมาย ส่วนศาลก็ตัดสินคดีโดยยึดกฎหมายเป็นหลักเพื่อให้ความยุติธรรมแก่ทุกคนโดยเสมอภาค

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๓  เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ภูมิภาค (๑๒ กันยายน ๒๕๕๓)

ภูมิภาค

         ภูมิภาค ประกอบด้วยคำว่า ภูมิ กับ ภาค เป็นคำยืมจากภาษาบาลีสันสกฤต. ภูมิ แปลว่า แผ่นดิน. ภาค แปลว่า ส่วน.  ภูมิภาค จึงหมายถึง ส่วนของแผ่นดิน

          ภูมิภาคในภาษาไทยมีหลายความหมาย ความหมายหนึ่ง ภูมิภาค หมายถึง หัวเมือง คือส่วนที่ไม่ใช่เมืองหลวง เช่น การไฟฟ้าส่วนภูมิภาค  การประปาส่วนภูมิภาค  อีกความหมายหนึ่งเป็นศัพท์บัญญัติให้ตรงกับคำ region ในภาษาอังกฤษ คืออาณาบริเวณที่มีลักษณะบางอย่าง เช่นลักษณะทางธรรมชาติ ทางเศรษฐกิจ ทางวัฒนธรรม และทางการเมือง คล้ายคลึงกันและแตกต่างกับบริเวณอื่น เช่น  ภูมิภาคแถบนี้มีอากาศหนาวเย็นตลอดปี. เศรษฐกิจทั้งภูมิภาคเอเชียมีโอกาสฟื้นเกิน ๖ เปอร์เซ็นต์ ในปีถัดไป. วัฒนธรรมในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ล้วนได้รับอิทธิพลมาจากอินเดียทั้งสิ้น.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๒ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๓  เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.