คืบ-เกรียก (๑ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๔)

คืบ-เกรียก

         คืบ และ เกรียก เป็นคำเรียกระยะความยาวที่วัดด้วยนิ้วมือคน.  คืบ คือ ระยะจากปลายหัวแม่มือไปถึงปลายนิ้วกลางหรือปลายนิ้วก้อยในขณะที่กางมือออกเต็มที่ เช่น พระยาแรกนาเสี่ยงทายได้ผ้า ๕ คืบ ทายว่าน้ำท่าอุดมสมบูรณ์ดี. ส่วน เกรียก เขียน คือระยะจากปลายหัวแม่มือไปถึงปลายนิ้วชี้ขณะกางมือเต็มที่.  คืบจะยาวกว่าเกรียกเล็กน้อย.  มาตราวัดของไทยโบราณกำหนด ๑ คืบ เท่ากับ ๑๒ นิ้ว.  พระราชบัญญัติมาตราชั่งตวงวัด พ.ศ. ๒๔๖๖ กำหนดให้เทียบคืบหนึ่งเท่ากับ ๒๕ เซนติเมตร  ส่วนเกรียกไม่มีการเทียบเพราะไม่ได้ใช้เป็นมาตราวัด เป็นเพียงแต่คำเรียกเท่านั้น.  เกรียก ปรากฏในสำนวนว่า แค่คืบแค่เกรียก แปลว่า ระยะเพียงสั้น ๆ เช่นใช้ในคำตำหนิว่า ของอยู่แค่คืบแค่เกรียกเท่านี้ก็เดินไปหยิบเองไม่ได้ ต้องเรียกคนมาหยิบให้

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ชั่วลัดนิ้วมือ (๒๑ มกราคม ๒๕๕๔)

ชั่วลัดนิ้วมือ

          ชั่วลัดนิ้วมือ หรือ ชั่วลัดนิ้วมือเดียว หมายถึง ระยะเวลาที่งอนิ้วมือเข้ามาแล้วดีดออกไป จึงเป็นเวลาที่สั้นมาก. ชั่วลัดนิ้วมือ นำมาใช้เป็นสำนวน หมายถึง ช่วงระยะเวลาที่สั้นมาก มักใช้บอกระยะเวลาในการเดินทางไกลของผู้มีอิทธิฤทธิ์ ซึ่งสามารถเหาะเหินไปถึงที่หมายได้อย่างรวดเร็ว เช่น หนุมานเหาะไปชั่วลัดนิ้วมือเดียวก็ถึงกรุงลงกา. พญาครุฑบินไปชั่วลัดนิ้วมือก็ถึงวิมานฉิมพลี. ชั่วลัดนิ้วมือ เป็นสำนวนที่ใช้ในวรรณคดีมากกว่าจะใช้ในภาษาพูด

          สำนวนที่มีความหมายใกล้เคียงกับสำนวน ชั่วลัดนิ้วมือ หรือ ชั่วลัดนิ้วมือเดียว น่าจะเป็นสำนวนว่า ชั่วพริบตา หรือ ชั่วพริบตาเดียว เช่น เผลอชั่วพริบตาเดียวขนมก็หมดเสียแล้ว

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๑ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

กล่าวคือ (๑๑ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๔)

กล่าวคือ

          คำว่า กล่าวคือ  หมายถึง “พูดอีกอย่างได้ดังนี้”   เป็นคำที่ใช้เชื่อมประโยคที่สมบูรณ์แล้วเข้าด้วยกันเพื่อให้เห็นความต่อเนื่องของข้อความ   ทำให้ผู้พูดสามารถอธิบายเพิ่มเติม เพื่อทำให้ถ้อยคำที่กล่าวมาแล้วกระจ่างหรือชัดเจนมากขึ้น  เช่น เขาไม่ประสบความสำเร็จในการศึกษาเล่าเรียน กล่าวคือ ในระยะที่เรียนอยู่ในมหาวิทยาลัย เขาสอบตก และในที่สุดก็เรียนไม่จบ. ผลการเลือกตั้งในสามจังหวัดภาคใต้ออกมาในลักษณะเดียวกันกับการเลือกตั้งครั้งก่อน กล่าวคือ จังหวัดปัตตานี ยะลา และนราธิวาสเลือกสมาชิกสภาผู้แทนฯ ที่เป็นชาวมุสลิมคนเดิม.  สถาบันพระมหากษัตริย์มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อประเทศไทย กล่าวคือ สถาบันนี้เป็นศูนย์รวมของความจงรักภักดีซึ่งทำให้เกิดความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของคนไทยทั่วทั้งราชอาณาจักร ไม่ว่าจะเป็นชาติพันธุ์หรือศาสนาใด.  การเปลี่ยนแปลงของภาษา อาจเป็นผลเนื่องมาจากการเปลี่ยนแปลงทางสังคม เศรษฐกิจ และการเมืองในสังคมนั้น กล่าวคือ เมื่อสังคมได้รับวัฒนธรรมตะวันตก ซึ่งทำให้ระบบการเมืองเปลี่ยนไป และระบบเศรษฐกิจเติบโตขึ้น ภาษาก็จะเปลี่ยนตามไปด้วย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

นางตานี (๔ มีนาคม ๒๕๕๔)

นางตานี

          กล้วยตานีเป็นต้นกล้วยที่มีลำต้นตรงงาม มีใบยาวสีเขียวเข้ม. ใบกล้วยเรียกว่าใบตอง ใบตองกล้วยตานีมีเนื้อเหนียวไม่แตกหรือหักง่าย จึงใช้งานเป็นอุปกรณ์สำหรับห่อข้าวของได้ดี. ทั้งกล้วยตานียังเป็นกล้วยที่มีเมล็ดมากจนไม่มีใครกินเนื้อกล้วยตานี นอกจากจะใช้ผลอ่อนดองเป็นผักกินกับน้ำพริก. ความพิเศษของกล้วยตานีทำให้คนจินตนาการว่าน่าจะมีนางไม้มาสิงอยู่ได้ เรียกว่า นางตานี และนึกภาพนางตานีให้เป็นหญิงสาวสวย ผมยาว นุ่งผ้าสีเขียว ห่มสไบสีตองอ่อน แต่ก็ไม่ปรากฏว่านางตานีจะทำร้าย หรือให้คุณแก่ใครเป็นพิเศษ คงเป็นเพียงหลอกให้คนตกใจกลัวในบางครั้ง. คนแต่ก่อนจึงไม่นิยมปลูกกล้วยตานีในบ้าน เข้าใจว่าเป็นเพราะกล้วยตานีเป็นกล้วยต้นใหญ่ เติบโตเร็ว กินที่มาก การบอกว่ามีนางไม้สิงอยู่อาจเป็นอุบายไม่ให้ปลูกในบริเวณบ้านก็ได้

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ใน (๓๑ มกราคม ๒๕๕๔)

ใน

         คำว่า ใน เมื่อใช้ในคำราชาศัพท์ แปลว่า แห่ง หรือ ของ ใช้เฉพาะบุคคลที่มีความเกี่ยวข้องเป็นส่วนในพระองค์กับพระราชวงศ์ชั้นสูง เช่น สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีเป็นพระบรมราชินีในพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว. ท่านผู้หญิงมนัสนิตย์  วณิกกุล (อ่านว่า มะ -นัด-นิด  วะ -นิก-กุน) เป็นราชเลขานุการในพระองค์สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ. ข้าราชบริพารในพระองค์สมเด็จพระบรมราชชนนี.   ใช้กับคณะบุคคลก็ได้ เช่น รัฐบาลในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว.  ใน ใช้กับสิ่งที่เกิดจากพระองค์ หรือเป็นของพระองค์ด้วย เช่น พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. พระราชดำริในสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ.  ถ้าเป็นบุคคลหรือสิ่งที่ไม่ได้เกี่ยวข้องเป็นส่วนในพระองค์ ให้ใช้คำว่า ของ เช่น พระราชอาคันตุกะของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. พระสหายของสมเด็จพระบรมราชินีนาถ. พระอาจารย์ของพระเจ้าหลานเธอ. พระราชวังพญาไท เคยเป็นพระราชวังของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว 

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓๑ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.