ชักแม่น้ำทั้งห้า (๒๒ มิถุนายน ๒๕๕๐)

ชักแม่น้ำทั้งห้า

          คำว่า ชัก หมายถึง ยกมาอ้าง เช่น ชักตัวอย่าง. ใช้ในสำนวน ชักแม่น้ำทั้งห้า หมายความว่า พูดจาหว่านล้อมหรืออ้างเหตุผลต่าง ๆ เพื่อให้ได้สิ่งที่ต้องการ เช่น คุณต้องการอะไรก็บอกมาตรง ๆ อย่ามัวชักแม่น้ำทั้งห้าอยู่เลย.  สำนวนนี้มีที่มาจากวรรณคดีเรื่องมหาชาติ แม่น้ำทั้งห้าคือแม่น้ำสายใหญ่ในอินเดีย ๕ สาย ได้แก่ คงคา  ยมุนา (อ่านว่า ยะ-มุ-นา)  อจิรวดี (อ่านว่า อะ-จิ-ระ-วะ-ดี)  สรภู (อ่านว่า สอ-ระ-พู) และ มหิ เมื่อชูชกจะทูลขอสองกุมารจากพระเวสสันดร ชูชกได้พูดจาหว่านล้อมยกยอพระเวสสันดรว่ามีพระทัยกว้างเหมือนแม่น้ำทั้งห้านั้น

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๒ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ทะลาย-ทลาย (๒๑ พฤษภาคม ๒๕๕๐)

ทะลาย-ทลาย

          คำที่ออกเสียงว่า [ทะ-ลาย] เขียนได้ ๒ อย่าง ถ้าเขียน ทะลาย หมายถึง ช่อผลของหมากหรือมะพร้าวที่ออกเป็นกลุ่มรวมกัน เช่น ชาวบ้านเอามะพร้าวมาให้สี่ห้าทะลาย.

          ถ้าเขียนเป็น ทลาย หมายถึง ทำให้แยกแตกออกและทรุดลง เช่น คนงานช่วยกันทลายกำแพงด้านขวาซึ่งไม่ค่อยแน่นหนา. หรือหมายถึงผลของการทลาย คือแยกแตกออกและทรุดลง เช่น ตึกทั้งหลังทลายราบในพริบตา. เด็ก ๆ ขึ้นไปเล่นบนกองทรายทำให้ทลายลงมา. ความหมายโดยปริยายของคำว่า ทลาย คือ ล้มเหลว ไม่ได้ดังหวัง เช่น ความหวังพังทลาย.

          คำว่า [ทะลาย] ที่เขียนมีรูปสระอะ และไม่มีรูปสระอะ เป็นคำคนละคำที่ออกเสียงเหมือนกัน

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ล็อบบี้ (๑๑ มิถุนายน ๒๕๕๐)

ล็อบบี้

          คำว่า ล็อบบี้ มาจากภาษาอังกฤษว่า lobby สะกด l-o-b-b-y หมายถึงการพยายามโน้มน้าวผู้มีอิทธิพลทางการเมืองให้ช่วยสนับสนุนการกระทำ ความต้องการ หรือความเชื่อของตน  ในประเทศสหรัฐอเมริกาผู้ทำหน้าที่นี้เรียกว่า ล็อบบี้ยิสต์ สะกด l-o-b-b-y-i-s-t   

          ในภาษาไทยใช้คำ ล็อบบี้ ตามความหมายในภาษาอังกฤษ และใช้หมายถึงการโน้มน้าวให้สนับสนุนในเรื่องอื่น ๆ ด้วย เช่น เลขาฯสมาคมล็อบบี้สมาชิกให้เลือกนายกสมาคมคนเดิมให้ดำรงตำแหน่งอีกวาระหนึ่ง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๑ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

สังสรรค์ (๓๑ พฤษภาคม ๒๕๕๐)

สังสรรค์

          สังสรรค์ เขียน  ส เสือ  ไม้หันอากาศ  ง งู  ส เสือ  ร หัน  ค ควาย  การันต์ หมายความถึง การพบปะเพื่อความสนุกสนานรื่นเริงกัน เช่น เราจัดงานสังสรรค์กันในวันขึ้นปีใหม่. ปิดภาคเรียนนี้นักเรียนจัดงานสังสรรค์กันที่โรงเรียน. งานสังสรรค์ไม่ใช่งานฉลองหรืองานรื่นเริงตามเทศกาล แต่เป็นงานรื่นเริงที่เน้นการพบปะวิสาสะในหมู่คนที่รู้จักสนิทสนมกันคุ้นเคยกัน หรือได้ทำงานทำกิจกรรมร่วมกัน 

          คำว่า สังสรรค์ มาจากคำภาษาสันสกฤต ว่า สํสรฺค (อ่านว่า สัง-สะ-ระ-คะ) แปลว่า ความคลุกคลี ความเกี่ยวข้อง ภาษาไทยนำมาใช้ในความหมายว่า พบปะวิสาสะเพื่อความสนุกสนานรื่นเริง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

น้ำลดตอผุด (๒๑ มิถุนายน ๒๕๕๐)

น้ำลดตอผุด

          ตอ หมายถึง เสาหรือหลักที่ปักไว้และเหลืออยู่แต่โคนเมื่อส่วนบนหักหรือผุกร่อนไป ตอที่อยู่ในน้ำนั้นเมื่อน้ำขึ้นเราจะมองไม่เห็นเพราะน้ำท่วมมิด ต่อเมื่อน้ำลดลงก็จะมองเห็นตอโผล่ขึ้นมา  ขณะที่คนมีอำนาจเปรียบเหมือนช่วงเวลาที่น้ำขึ้น ความชั่วร้ายที่เปรียบเหมือนตอยังไม่มีใครเห็นเพราะอำนาจที่เปรียบเหมือนน้ำท่วมปิดบังไว้ แต่ถึงคราวหมดอำนาจซึ่งเปรียบเหมือนยามน้ำลง ความชั่วเหล่านั้นก็ปรากฏให้เห็น     

          สำนวน น้ำลดตอผุด จึงใช้หมายถึงในเวลาที่คนหมดอำนาจ ถ้าทำความชั่วไว้ ความชั่วนั้นก็จะปรากฏขึ้นมา

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๑ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

บล๊อกโหวต (๑๐ มิถุนายน ๒๕๕๐)

บล๊อกโหวต

          คำว่า บล๊อกโหวต มาจากภาษาอังกฤษว่า block vote สะกด b-l-o-c-k  v-o-t-e ความหมายเดิม คือการลงคะแนนโดยผู้แทนของกลุ่ม คะแนนเสียงนั้นถือว่าเป็นเสียงของสมาชิกทั้งกลุ่ม เช่น การที่สหภาพ แรงงานแต่ละสหภาพส่งผู้แทนมาลงคะแนนเสียงเพื่อตัดสินปัญหา ถือเป็นการลงคะแนนแบบ บล๊อกโหวต เมื่อนำมาใช้ในภาษาไทย หมายถึงการที่สมาชิกแต่ละคนลงคะแนนเหมือนกันตามที่ได้ตกลงกันไว้ เช่น การลงคะแนนเสียงรับรองกฎหมายฉบับนี้ไม่มีบล็อกโหวต.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

เปรียบเปรย (๓๐ พฤษภาคม ๒๕๕๐)

เปรียบเปรย

          เปรียบเปรย เป็นคำกริยา หมายความว่า พูดว่ากระทบกระเทียบ เป็นการใช้คำดีเปรียบกับสิ่งที่ไม่ดี เช่น เมื่อจะว่าคนที่เกียจคร้านจะใช้คำว่า หล่อนช่างเป็นคนขยันเหลือเกินนะ.   สายจนตะวันโด่งแล้วยังนอนอยู่ได้. เมื่อจะว่าคนที่ไม่รู้จักประหยัดไม่เจียมตนว่าจน ก็จะเปรียบเปรยว่า ช่างมีเงินทองมากเสียจริงนะจ๊ะ ของแพงขนาดนี้ยังซื้อมาใช้ได้ ของบ้านเราที่สวย ๆ ราคาถูก ๆ มีถมไปก็ไม่ใช้.

          กิริยาว่าหรือตำหนิด้วยการนำคำที่ดีมาเปรียบสิ่งที่ไม่ดี ดังตัวอย่างที่ยกมานี้ เรียกว่า เปรียบเปรย

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓๐ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.