เปรียบ (๒๗ พฤษภาคม ๒๕๕๐)

เปรียบ

          เปรียบ เป็นคำกริยา หมายความว่า นำสิ่งหนึ่งมาเทียบกับอีกสิ่งหนึ่งเพื่อให้เห็นว่าเหมือนกันหรือไม่เหมือนกัน เท่ากันหรือไม่เท่ากัน ต่างกันหรือไม่ต่างกัน เป็นต้น เช่น กรรมการเปรียบมวยคู่นี้แล้วเห็นว่าฝ่ายผู้ท้าชิงน่าจะสามารถโค่นแชมป์ได้.   คำกริยา เปรียบ ใช้กับคำนามได้มากมายทั้งที่เป็นสิ่งของ คน สัตว์ รวมทั้งลักษณะหรือคุณสมบัติของสิ่งต่าง ๆ นั้นด้วย เช่น เปรียบคนที่มีความมานะพยายามมากว่าราวกับพระมหาชนก. เปรียบฝนที่ตกหนักมากว่าเหมือนกับฟ้ารั่ว

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เอกลักษณ์ (๑๗ มิถุนายน ๒๕๕๐)

เอกลักษณ์

          คำว่า เอกลักษณ์ (อ่านว่า เอก-กะ-ลัก) ประกอบด้วยคำว่า เอก (อ่านว่า เอ-กะ) ซึ่งหมายถึง หนึ่ง และ ลักษณ์ ซึ่งหมายถึง สมบัติเฉพาะตัว.   คำว่า เอกลักษณ์ ตรงกับคำภาษาอังกฤษว่า uniqueness (อ่านว่า ยู-นี้ก-เนส) หมายถึง ความเป็นหนึ่งเดียว หรือสภาวะที่ไม่มีผู้ใดเหมือน เช่น กรุงเทพฯ เป็นเมืองหลวงที่มีเอกลักษณ์ไม่เหมือนเมืองหลวงใด ๆ ในโลก. การทำทองรูปพรรณของช่างทองเมืองเพชรถือเป็นงานหัตถกรรมที่มีเอกลักษณ์ไทย. นักท่องเที่ยวทั่วโลกประทับใจในเอกลักษณ์ความมีน้ำใจของคนไทย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ใจปลาซิว (๖ มิถุนายน ๒๕๕๐)

ใจปลาซิว

          สำนวนไทยหลายสำนวนมักนำลักษณะ นิสัย หรือพฤติกรรมของสัตว์บางชนิดมาเปรียบ  ใจปลาซิว ก็เป็นอีกสำนวนหนึ่ง   ใจปลาซิว มีความหมายว่า ใจเสาะ ไม่อดทน ยอมแพ้ง่าย

          ปลาซิวเป็นปลาน้ำจืดตัวเล็ก ๆ  อยู่เป็นฝูง ชอบอยู่ในแหล่งน้ำใส ถ้าน้ำขุ่นจะลอยหัวขึ้นมาที่ผิวน้ำ เมื่อจับขึ้นมาพ้นน้ำจะตายทันที จึงนำลักษณะของปลาซิวมาเปรียบกับคนที่ไม่มีความอดทน ใจเสาะ กลัว หรือร้องไห้ง่าย ๆ ว่ามีใจเหมือนปลาซิว เช่น หมอยังไม่ทันจะฉีดยาให้ ก็เป็นลมไปซะแล้ว ใจปลาซิวจริง ๆ. นายนี่ ใจปลาซิวอย่างนี้ จะไปเป็นทหารได้อย่างไร.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

อัตลักษณ์ (๑๖ มิถุนายน ๒๕๕๐)

อัตลักษณ์

          คำว่า อัตลักษณ์ (อ่านว่า อัด-ตะ-ลัก) ประกอบด้วยคำว่า อัต (อัด-ตะ) ซึ่งหมายถึง ตน หรือ ตัวเอง กับ ลักษณ์ ซึ่งหมายถึง สมบัติเฉพาะตัว.   คำว่า อัตลักษณ์ ตรงกับคำภาษาอังกฤษว่า identity (อ่านว่า ไอ-เด็น-ติ-ตี้) หมายถึง ผลรวมของลักษณะเฉพาะของสิ่งใดสิ่งหนึ่งซึ่งทำให้สิ่งนั้นเป็นที่รู้จักหรือจำได้ เช่น นักร้องกลุ่มนี้มีอัตลักษณ์ทางด้านเสียงที่เด่นมาก ใครได้ยินก็จำได้ทันที. สังคมแต่ละสังคมมีอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมของตนเอง. โลกาภิวัตน์ทำให้อัตลักษณ์ของสังคมไทยเปลี่ยนไป.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ปรอท (๕ มิถุนายน ๒๕๕๐)

ปรอท

          คำว่า ปรอท (อ่านว่า ปะ-หฺรอด) สะกด ป ปลา ร เรือ อ อ่าง ท ทหาร เป็นคำยืมจากคำบาลีสันสกฤต ปารท (อ่านว่า ปา-ระ-ทะ) เป็นชื่อเรียกธาตุชนิดหนึ่ง ลักษณะเป็นของเหลวสีเงิน เคลื่อนตัวรวดเร็ว มักใช้ในเครื่องมือทางวิทยาศาสตร์ เช่น เทอร์โมมิเตอร์ บารอมิเตอร์.

          มีผู้ใช้คำว่า ปรอท เปรียบเทียบกับกิริยาอาการที่เป็นไปอย่างรวดเร็วว่องไว เช่น เจ้าหัวขโมยกระชากสร้อยแล้ววิ่งหายเข้าไปในซอย มันไวยังกับปรอท.

          ในบางกรณี คำว่า ปรอท ก็ใช้หมายถึงเทอร์โมมิเตอร์ เช่น พยาบาลให้คนไข้อมปรอท. ต่อมาจึงหมายถึงเครื่องวัดอย่างอื่นด้วย เช่น จดหมายถึงบรรณาธิการเป็นเหมือนปรอทวัดความนิยมของผู้อ่าน.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๕ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

คำว่า ดัน ใช้ได้ในบางโอกาส (๒๖ มิถุนายน ๒๕๕๐)

คำว่า ดัน ใช้ได้ในบางโอกาส

          คำว่า ดัน ใช้เป็นคำกริยาหมายถึง ใช้กำลังผลักบางสิ่งให้เคลื่อนออกไปหรือไม่ให้เข้ามาใกล้ เช่น ดันบานหน้าต่างให้เปิดออกไป. ดันประตูเอาไว้อย่าให้พวกนั้นเปิดเข้ามาได้.  

          คำว่า ดัน ถ้าใช้นำหน้าคำกริยาอื่นในความหมายว่า ขืนทำ ทำสิ่งที่ไม่น่าจะทำ หรือเกิดขึ้นอย่างไม่คาดคิด จะเป็นคำไม่สุภาพ เช่น กางเกงคับยังดันสวมเข้าไปได้. วิ่งเล่นอยู่ดี ๆ ดันปีนขึ้นไปอยู่บนยอดไม้. ประธานในพิธีกำลังจะเปิดป้าย ฝนก็ดันตกลงมาเสียก่อน.    ในประโยคที่กล่าวมานี้ไม่ควรใช้คำว่า ดัน ควรใช้คำอื่นแทน เช่น กางเกงคับยังอุตส่าห์สวมเข้าไปได้.  วิ่งเล่นอยู่ดี ๆ อุตริปีนขึ้นไปบนยอดไม้.  ประธานในพิธีกำลังจะเปิดป้าย ฝนก็เกิดตกลงมาเสียก่อน.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

จำลอง (๒๕ พฤษภาคม ๒๕๕๐)

จำลอง

          คำว่า จำลอง มี ๒ คำ คำหนึ่งหมายถึง ถ่ายแบบจากของจริงให้มีขนาดตามที่ต้องการ เช่น รัชกาลที่ ๕ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้จำลองพระพุทธชินราชมาไว้ที่วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม.  สิ่งที่จำลองขึ้นมา ก็ใช้คำว่า จำลอง เป็นคำขยาย เช่น พระพุทธบาทจำลอง. ท้องฟ้าจำลอง.

          คำว่า จำลอง อีกคำหนึ่งหมายถึงเครื่องผูกหลังช้าง ประกอบด้วยกูบและสัปคับ (อ่านว่า สับ-ปะ-คับ) เช่น ช้างจำลอง หมายถึง ช้างที่มีจำลองอยู่บนหลัง ไม่ใช่ช้างที่ทำเลียนแบบมา เช่น ในเรื่องราชาธิราช นางมังคละเทวี พระอัครมเหสีของพระเจ้ามณเฑียรทองได้ตามเสด็จไปในทัพด้วย เมื่อทัพพระเจ้ามณเฑียรทองแตก ช้างจำลองที่นางมังคละเทวีทรงไปก็ตื่นเข้าป่า

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.