สระมุจลินท์ (๑๙ พฤษภาคม ๒๕๕๔)

สระมุจลินท์

          คนไทยรู้จักคำ มุจลินท์ ว่าเป็นชื่อต้นไม้และชื่อสระน้ำ. มุจลินท์ที่เป็นชื่อต้นไม้ ปรากฏในพุทธประวัติ ซึ่งกล่าวว่า หลังจากพระพุทธเจ้าได้ตรัสรู้พระสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว ในสัปดาห์ที่ ๓ ได้เสด็จประทับเพื่อเสวยวิมุตติสุข ภายใต้ร่มไม้มุจลินท์. และในเสภาเรื่องขุนช้างขุนแผนกล่าวว่า มุจลินท์เป็นต้นไม้ในป่าหิมพานต์ มีปรากฏอยู่ในม่าน ที่เป็นฝีมือปักนางวันทอง

          ส่วน มุจลินท์ ที่เป็นชื่อสระน้ำ ปรากฏในเรื่องมหาเวสสันดรชาดก กัณฑ์จุลพน พระนิพนธ์ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส กล่าวถึงสระมุจลินท์ไว้ดังนี้ “สรรพเต่าปลาทั้งหลายก็ลอยโลดโดดเล่นในมุจลินท์สินธุธารา ทั้งเทโพโลมาก็มาดหมายหมู่สวายแสวงวัง”. และในกัณฑ์มหาพน สำนวนแต่งของพระเทพโมลี (กลิ่น) พรรณนาไว้ว่า “สระศรีอันมีอยู่แทบพระอาศรมศิวาวาส แห่งสมเด็จพระบรมบาทบพิตรพิชิตพิไชยเฉลิมชาวเชตุดรราชธานี มีนามมุจลินท์สินธุสระสนาน”.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๙ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

บายศรีสู่ขวัญ (๑๑ กรกฎาคม ๒๕๕๔)

บายศรีสู่ขวัญ

          ในสังคมไทย เราเชื่อกันว่า เรามีขวัญซึ่งเป็นพลังจิตหรือความมีชีวิตชีวาประจำตน  ถ้าขวัญอยู่กับตัว  ชีวิตก็เป็นปรกติ.  ถ้าเราตกใจหรือหวาดกลัว ขวัญจะออกจากตัว เรียกว่า  ขวัญหนี  ขวัญบิน  ขวัญหาย.  เมื่อขวัญไม่อยู่กับตัว คนนั้นก็จะขาดสติอาจจะทำสิ่งที่ปรกติไม่น่าจะทำก็ได้. ตามความเชื่อของคนไทยถือกันว่า เพื่อไม่ให้ขวัญหายไปได้ง่าย ๆ  จึงมีการผูกข้อมือไว้ไม่ให้ขวัญออกจากตัวไป  ในวันสำคัญผู้ใหญ่จึงมักจะใช้ด้ายสายสิญจน์ผูกข้อมือรับขวัญให้ผู้น้อยหรือผู้ที่รัก   ขวัญที่หนีหายไปนั้นอาจเรียกกลับคืนมาได้จึงมีการเรียกขวัญและมีพิธีสู่ขวัญ.  ในการทำพิธีต่าง ๆ เพื่อความเป็นสิริมงคลมักจะมีการทำบายศรีสู่ขวัญ.  สิ่งสำคัญของบายศรีสู่ขวัญ  คือ ข้าว. บายศรีทำด้วยใบตองเย็บแต่งอย่างสวยงามตามแบบที่ได้กระทำกันมาแต่โบราณเป็นบายศรี ๙ ชั้น  บายศรี  ๗ ชั้น  บายศรี ๓ ชั้น  หรือ บายศรีปากชาม  เป็นต้น.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เอาทองไปรู่กระเบื้อง (๒๙ พฤษภาคม ๒๕๕๔)

เอาทองไปรู่กระเบื้อง

          ทอง หรือ ทองคำ  หมายถึงโลหะที่มีลักษณะเป็นของแข็ง สีเหลืองสุกปลั่ง เนื้ออ่อน  ใช้ทำรูปพรรณต่าง ๆ และทำเงินตรา เป็นโลหะที่มีค่ามาก.  ส่วน กระเบื้อง เป็นวัสดุที่ทำมาจากดิน ใช้มุงหลังคาหรือปูพื้น มีลักษณะแข็ง เนื้อหยาบ มีค่าน้อยกว่าทองคำอย่างเทียบกันไม่ได้.  รู่ เป็นคำกริยาหมายถึง ครูด ถู  หรือสี.  การกระทำที่คนมีชาติตระกูลสูงและเป็นคนดีไปโต้ตอบหรือทะเลาะกับคนต่ำคนพาล จึงเปรียบได้กับ เอาทองไปรู่กระเบื้อง คือนำเอาโลหะที่มีค่าหรือราคาสูงเช่นทองคำไปครูดหรือถูกับกระเบื้องซึ่งเป็นวัสดุที่มีราคาน้อย ทำให้ทองคำเสียหายได้

          เอาทองไปรู่กระเบื้อง  เป็นสำนวนไทย ที่ใช้เพื่อเตือนสติบุคคลมิให้ลดตัวลงไปโต้ตอบหรือทะเลาะกับคนต่ำคนพาล ทำให้เสียศักดิ์ศรีไม่คู่ควรกัน  เป็นการไม่สมควร.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๙ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ตุ๊กตาลูกตาล (๑๐ กรกฎาคม ๒๕๕๔)

ตุ๊กตาลูกตาล

          ตาลโตนดมีลำต้นสูง  ลูกตาลออกเป็นทะลายอยู่ที่ยอด  ในลูกตาลจะมีเนื้อสีขาว  และมีเต้าตาลอยู่ลูกละ ๑-๓ เต้า. เราเฉาะเต้าตาลเหล่านี้ออกมากินเป็นของหวานได้  เรียกว่า ลอนตาล  ลูกตาลเฉาะ  หรือ เต้าตาลเฉาะ. เนื้อลูกตาลที่หุ้มเต้าอยู่ เมื่ออ่อนอาจกินเป็นผักได้. ลูกตาลที่แก่จัดจนสุก  เปลือกลูกตาลจะเป็นสีดำ  เนื้อลูกตาลมีสีเหลือง มีกลิ่นหอม  ส่วนเต้าตาลจะแข็ง  เนื้อในของเต้าตาลก็จะแข็งด้วย.   เมื่อรีดเนื้อลูกตาลออกจากใยหรือเสี้ยนนำมาทำขนม เรียกว่า ขนมตาล  โดยนำเนื้อลูกตาลมาคลุกกับแป้งข้าวเจ้า  หมักทิ้งไว้คืนหนึ่ง  นำมาคลุกกับน้ำตาลแล้วห่อใบตองหรือใส่ถ้วยนึ่งให้สุก.  เต้าตาลที่รีดเนื้อออกหมดแล้วเด็กๆแต่ก่อนนี้จะนำมาล้างน้ำให้สะอาด  เพราะเต้าตาลนั้นมีลักษณะคล้ายใบหน้าคน ด้านหนึ่งมีส่วนแหลมออกมาคล้ายจมูก ใยหรือเสี้ยนยาว ๆ ที่รีดเนื้อออกไปหมดแล้วดูคล้ายเส้นผม   เด็ก ๆ จึงนำมาเล่นเป็นตุ๊กตา  เรียกว่าตุ๊กตาลูกตาล  ส่วนที่คล้ายเส้นผมนั้นสามารถใช้หวีสางได้.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๐ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เลือกตั้ง-แต่งตั้ง (๒๙ มิถุนายน ๒๕๕๔)

เลือกตั้ง-แต่งตั้ง

          คำว่า เลือกตั้ง เป็นคำประสม ประกอบด้วยคำว่า เลือก กับคำว่า ตั้ง. เลือกตั้ง หมายถึง เลือกสรรบุคคลให้ดำรงตำแหน่ง หรือเป็นผู้แทน โดยการลงคะแนนเสียง เช่น คนไทยที่มีอายุตั้งแต่ ๑๘ ปีขึ้นไปมีสิทธิ์เลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร. ช่วงนี้เป็นฤดูเลือกตั้ง  ทุกพรรคเร่งหาเสียงกันอย่างเข้มข้น.  ผู้ที่จะดำรงตำแหน่งอธิการบดีของมหาวิทยาลัยแห่งนี้ต้องได้รับการเลือกตั้งโดยบุคลากรทั้งหมด.  คณะกรรมการการเลือกตั้ง ทำหน้าที่ดูแลการเลือกตั้งให้บริสุทธิ์ โปร่งใส ยุติธรรม และลงโทษผู้สมัครที่ทุจริต.

          การเลือกสรรบุคคลให้เป็นผู้แทนหรือดำรงตำแหน่ง นอกจากจะทำโดยการเลือกตั้งแล้ว ยังอาจทำโดยการแต่งตั้ง  ซึ่งหมายถึง การที่บุคคลที่มีอำนาจหรือมีตำแหน่งสำคัญกำหนดให้คนใดคนหนึ่งดำรงตำแหน่งหรือเป็นผู้แทน  เช่น  นายกราชบัณฑิตยสถานแต่งตั้งคณะกรรมการจัดทำคำอธิบายถ้อยคำภาษาไทย. ผู้อำนวยการโรงเรียนแต่งตั้งครูให้ทำหน้าที่เป็นกรรมการคุมสอบปลายภาค.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๙ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.