เพนียด (๑๕ ตุลาคม ๒๕๕๔)

เพนียด

          คำว่า เพนียด เป็นคำเรียกกรงต่อนกเขา หรือ หมายถึง วงล้อมทำเป็นคอกสำหรับคล้องช้าง เพนียดสำหรับคล้องช้างมีขนาดใหญ่. ศาสตราจารย์สุทธิลักษณ์  อำพันวงศ์ เล่าไว้ในหนังสือเรื่องช้างไทยว่า เพนียดทำด้วยซุงต้นใหญ่ ๆ เรียกว่า เสาตะลุง ปักห่างกันประมาณ ๑ คืบ เรียงรายไปโดยรอบเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า. การคล้องช้างจะมีช้างพังเป็นช้างต่อล่อให้ช้างป่าติดตามเข้าไปในเพนียดใหญ่ ต่อมาใช้ช้างพลายเข้าขนาบ ๒ ข้าง บังคับให้ช้างป่าเข้าซองไปในเพนียดเล็ก หมอช้างจะใช้เชือกคล้องเท้าหลังของช้าง แล้วควาญช้างจะช่วยกันดึงเชือกนั้นจนกระทั่งช้างป่าออกมาพ้นเพนียด

          คำว่า เพนียด พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒ ระบุว่าเป็นคำเขมร แต่พจนานุกรมเขมร-ไทยฉบับทุนพระยาอนุมานราชธน ระบุว่า คำเขมร เพฺนียด มาจากคำไทย

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

หนังใหญ่ (๒๕ พฤศจิกายน ๒๕๕๔)

หนังใหญ่

          หนังใหญ่เป็นมหรสพอย่างหนึ่งที่มีมาแต่สมัยโบราณ ไม่ใช่หนังที่ฉายจอใหญ่ หรือหนังที่ฉายที่โรงใหญ่ ที่เรียกว่าหนังก็เพราะสิ่งที่ใช้แสดงคือตัวหนัง ใช้หนังวัวหนังควายแผ่นใหญ่ ๆ ฉลุฉลักเป็นรูปตัวละครในเรื่องที่จะแสดง เช่น เรื่องรามเกียรติ์ก็ฉลุฉลักเป็นรูปพระราม พระลักษณ์ นางสีดา ทศกัณฐ์ พิเภก หนุมาน สุครีพ พาลี เป็นต้น

          การแสดงหนังใหญ่เป็นการแสดงภาพตัวหนังที่เชิดหน้าจอผ้าขาว มีไฟอยู่ด้านหน้าผู้เชิด เงาของตัวหนังจะปรากฏบนจอ และผู้เชิดตัวหนังก็แสดงท่าเต้นคล้ายการแสดงโขน มีดนตรี บทพากย์ และบทเจรจาอย่างโขน.  คนเชิดหนังจับตัวหนังซึ่งเป็นแผ่นใหญ่มาก เต้นไปตามบทและตามดนตรี  หนังใหญ่จึงเป็นการแสดงโขนรวมกับการแสดงหนัง.  ด้วยเหตุที่การแสดงหนังใหญ่ต้องลงแรงลงทุนมาก  ทั้งไม่ค่อยมีผู้นิยมดู เนื่องจากนิยมดูภาพยนตร์หรือหนังฝรั่งกันหมด การแสดงหนังใหญ่จึงค่อย ๆ หายไปจากสังคมไทย  นานไปอาจจะสูญไปเลยก็ได้หากไม่ช่วยกันรักษาและสืบทอดไว้

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ท่วมท้น (๓ พฤศจิกายน ๒๕๕๔ ออกอากาศซ้ำ)

ท่วมท้น

          ท่วม แปลว่า ไหลบ่า หลากล้น  เช่น ที่ลุ่มต่ำน้ำจะท่วมเวลาหน้าน้ำ. ใช้กับน้ำที่ไหลล้นมากกว่าปรกติ เช่น น้ำท่วมอาจเป็นอุทกภัยถ้าท่วมมากและเร็ว.  ใช้ในความเปรียบก็ได้ เช่น เขามีความทุกข์ท่วมหัวใจ แต่ก็พยายามสู้จนสุดชีวิต.

          ท้น แปลว่า มากจนเกือบจะล้นออกมา เช่นของเหลวที่บรรจุอยู่ในภาชนะ.  น้ำที่ขึ้นสูงจนปริ่มขอบตลิ่งเกือบจะไหลเข้าท่วมบ้านเรือน เรียกว่า น้ำท้นตลิ่ง.  ลักษณะเนื้อของคนอ้วนที่นูน ๆ ออกมากจากเสื้อที่รัดตัว อย่างนูนเนื้อที่ออกมาตรงแขนเสื้อชั้นใน เรียกว่า เนื้อท้น เช่น เธออ้วนมาก จึงไม่ควรใส่เสื้อคับ ๆ เพราะเสื้อจะรัดจนทำให้เนื้อท้นออกมา ยิ่งเห็นว่าอ้วนมากยิ่งขึ้นไปอีก

          ท่วมท้น เป็นคำซ้อน หมายความว่า มากมายจนล้นเหลือ เช่น ผู้คนร่วมใจกันส่งข้าวของและเงินไปช่วยผู้ประสบพิบัติภัยอย่างท่วมท้น.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.