ตาสีตาสา (๒๖ พฤศจิกายน ๒๕๕๔)

ตาสีตาสา

          ตาสีตาสา หมายถึง ชาวบ้าน คนธรรมดา หรือคนทั่วไปที่ไม่ใช่ข้าราชการ ไม่ใช่คนใหญ่คนโตหรือคนที่มียศถาบรรดาศักดิ์ คนเหล่านี้มักไม่ได้รับความเกรงใจ และอาจถูกข่มเหงได้ง่าย เพราะมักจะพากันคิดว่าเป็นคนที่ไม่มีความรู้หรือไม่มีพวกพ้อง เช่น ฉันละเกลียดนัก พวกเจ้าหน้าที่ที่พูดจากับชาวบ้านอย่างไม่เกรงใจ แถมดุเอาเพราะเห็นว่าเป็นตาสีตาสา ไม่มีปากไม่มีเสียง  ฉันก็เป็นข้าราชการเหมือนกัน ไม่ใช่ตาสีตาสาสักหน่อย จะได้ปล่อยให้ใครมาข่มเหงรังแกกันง่าย ๆ

          คำว่า ตาสีตาสา ยังอาจต่อสร้อยว่า ยายมา ยายมี เป็น ตาสีตาสา ยายมายายมี ใช้ในความหมายเดียวกัน เช่น แม้ผมจะเป็นลูกตาสีตาสายายมายายมี แต่ก็พอรู้กฎหมายอยู่บ้าง ไม่ยอมให้ใครเอาเปรียบได้ง่าย ๆ หรอก

          มีข้อสังเกตว่า คำว่า ตาสีตาสา ใช้ในปริบทที่ผู้พูดเป็นชายหรือหญิงก็ได้

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

อยู่ไฟ (๒๔ กันยายน ๒๕๕๔)

อยู่ไฟ

          การอยู่ไฟหรือนอนไฟหลังคลอดทำให้อุณหภูมิของร่างกายสูงขึ้น แล้วอวัยวะต่าง ๆ ของร่างกายโดยเฉพาะมดลูกจะเข้าสู่สภาพปรกติในเวลาอันรวดเร็ว. การอยู่ไฟ หมายถึง การนอนใกล้กองไฟ โดยให้หญิงที่เพิ่งคลอดบุตรใหม่ ๆ นอนบนแผ่นกระดานที่เรียกว่า กระดานไฟ หรือบนแคร่ไม้ไผ่เตี้ย ๆ มีกองไฟอยู่ข้าง ๆ. ไฟจะทำให้หญิงที่นอนอยู่ได้รับความร้อน ปรกติจะมีคนคอยดูแลให้หญิงนั้นได้รับความร้อนอย่างสม่ำเสมอ แต่ไม่ให้ร้อนจนเกินไป

          ในปัจจุบันหญิงที่เพิ่งคลอดบุตรไม่ได้อยู่ไฟอย่างในอดีต มักใช้วิธีการทำให้ร่างกายร้อนด้วยการใช้ชุดจุดไฟใส่กล่องลงในกระเป๋าผ้าที่เย็บเป็นช่องแล้วนำไปคาดไว้รอบเอว. บางคนใช้กระเป๋าน้ำร้อนวางบนหน้าท้องแทนการอยู่ไฟ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๔ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เลก-เลกวัด (๑๕ พฤศจิกายน ๒๕๕๔)

เลก-เลกวัด

          เลก  เป็นคำโบราณ  หมายถึงชายฉกรรจ์หรือพลเมืองชั้นสามัญที่มีหน้าที่บางอย่าง  เช่น  เลกฝีพาย หมายถึง ชายฉกรรจ์ที่มีหน้าที่พายเรือในกระบวน.  เลกรักษาพระองค์ หมายถึง ชายฉกรรจ์ที่มีหน้าที่ในหน่วยงานรักษาพระองค์.  ส่วน เลกวัด  หมายถึง ชายฉกรรจ์ที่มีผู้อุทิศถวายให้แก่วัด  หรือชายฉกรรจ์ที่อุทิศตนทำงานให้แก่วัด คอยรับใช้พระสงฆ์ ช่วยทำงานต่าง ๆ ภายในวัด  ตั้งแต่การบูรณปฏิสังขรณ์  ก่อสร้างแผ้วถางทำความสะอาดวัด  คอยทำงานให้เกิดประโยชน์บนที่ดินกัลปนาของสงฆ์  เลกวัดจะได้รับการยกเว้นจากทางการบ้านเมืองให้ไม่ต้องถูกเกณฑ์ไปทำงานในส่วนของทางการอย่างชายฉกรรจ์อื่น ๆ  ส่วนพระอารามหลวงนั้น พระเจ้าแผ่นดินจะพระราชทานชายฉกรรจ์ให้เป็นเลกวัดไว้คอยทำงานให้แก่วัด.  ในอดีตประเทศไทยมีเลกวัดอยู่หลายวัด  แต่ปัจจุบันนี้ไม่มีแล้ว

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เพนียด (๑๕ ตุลาคม ๒๕๕๔)

เพนียด

          คำว่า เพนียด เป็นคำเรียกกรงต่อนกเขา หรือ หมายถึง วงล้อมทำเป็นคอกสำหรับคล้องช้าง เพนียดสำหรับคล้องช้างมีขนาดใหญ่. ศาสตราจารย์สุทธิลักษณ์  อำพันวงศ์ เล่าไว้ในหนังสือเรื่องช้างไทยว่า เพนียดทำด้วยซุงต้นใหญ่ ๆ เรียกว่า เสาตะลุง ปักห่างกันประมาณ ๑ คืบ เรียงรายไปโดยรอบเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า. การคล้องช้างจะมีช้างพังเป็นช้างต่อล่อให้ช้างป่าติดตามเข้าไปในเพนียดใหญ่ ต่อมาใช้ช้างพลายเข้าขนาบ ๒ ข้าง บังคับให้ช้างป่าเข้าซองไปในเพนียดเล็ก หมอช้างจะใช้เชือกคล้องเท้าหลังของช้าง แล้วควาญช้างจะช่วยกันดึงเชือกนั้นจนกระทั่งช้างป่าออกมาพ้นเพนียด

          คำว่า เพนียด พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒ ระบุว่าเป็นคำเขมร แต่พจนานุกรมเขมร-ไทยฉบับทุนพระยาอนุมานราชธน ระบุว่า คำเขมร เพฺนียด มาจากคำไทย

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

หนังใหญ่ (๒๕ พฤศจิกายน ๒๕๕๔)

หนังใหญ่

          หนังใหญ่เป็นมหรสพอย่างหนึ่งที่มีมาแต่สมัยโบราณ ไม่ใช่หนังที่ฉายจอใหญ่ หรือหนังที่ฉายที่โรงใหญ่ ที่เรียกว่าหนังก็เพราะสิ่งที่ใช้แสดงคือตัวหนัง ใช้หนังวัวหนังควายแผ่นใหญ่ ๆ ฉลุฉลักเป็นรูปตัวละครในเรื่องที่จะแสดง เช่น เรื่องรามเกียรติ์ก็ฉลุฉลักเป็นรูปพระราม พระลักษณ์ นางสีดา ทศกัณฐ์ พิเภก หนุมาน สุครีพ พาลี เป็นต้น

          การแสดงหนังใหญ่เป็นการแสดงภาพตัวหนังที่เชิดหน้าจอผ้าขาว มีไฟอยู่ด้านหน้าผู้เชิด เงาของตัวหนังจะปรากฏบนจอ และผู้เชิดตัวหนังก็แสดงท่าเต้นคล้ายการแสดงโขน มีดนตรี บทพากย์ และบทเจรจาอย่างโขน.  คนเชิดหนังจับตัวหนังซึ่งเป็นแผ่นใหญ่มาก เต้นไปตามบทและตามดนตรี  หนังใหญ่จึงเป็นการแสดงโขนรวมกับการแสดงหนัง.  ด้วยเหตุที่การแสดงหนังใหญ่ต้องลงแรงลงทุนมาก  ทั้งไม่ค่อยมีผู้นิยมดู เนื่องจากนิยมดูภาพยนตร์หรือหนังฝรั่งกันหมด การแสดงหนังใหญ่จึงค่อย ๆ หายไปจากสังคมไทย  นานไปอาจจะสูญไปเลยก็ได้หากไม่ช่วยกันรักษาและสืบทอดไว้

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.