บริจาค (๑ มกราคม ๒๕๕๕)

บริจาค

          ปริจจาคะ (อ่านว่า ปะ-ริด-จา-คะ) หรือ บริจาค เป็นทศพิธราชธรรมข้อที่ ๓ หมายถึงการสละสิ่งที่สละได้ยากให้แก่ผู้อื่น. พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้สละความสุขสำราญส่วนพระองค์เพื่อราษฎรอย่างที่ไม่มีผู้ใดเทียบได้. แม้จะทรงเป็นพระมหากษัตริย์ภายใต้รัฐธรรมนูญ พระองค์ก็ยังทรงสละความสุขสำราญส่วนพระองค์ทั้งหมดทรงงานเพื่อความสุขของราษฎรอย่างไม่เห็นแก่เหน็ดเหนื่อย.  ทรงสละที่ประทับส่วนพระองค์ในสวนจิตรลดาให้เป็นสถานที่ทดลองทำกิจกรรมต่าง ๆ. การบริจาคเพื่อราษฎรของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวนั้นมิได้จำกัดวงอยู่แต่เพื่อกลุ่มชาติพันธุ์ไทยเท่านั้น แม้ชนกลุ่มชาติพันธุ์อื่นและผู้มีเชื้อสายเป็นคนต่างชาติที่เข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร ก็ทรงดูแลให้มีการพัฒนาอย่างทัดเทียมกัน.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

แกล้งดิน (๒๒ มกราคม ๒๕๕๕)

แกล้งดิน

          แกล้งดิน หมายถึงกระบวนการปรับปรุงสภาพดินเปรี้ยวตามแนวพระราชดำริที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชทาน เมื่อวันที่ ๑๖ กันยายน พ.ศ. ๒๕๒๗ ที่ศูนย์ศึกษาการพัฒนาพิกุลทอง อันเนื่องมาจากพระราชดำริ

          สภาพดินเปรี้ยวมักพบในพื้นที่พรุของทางภาคใต้ซึ่งมีฤดูแล้ง ๔ เดือน ฤดูฝน ๘ เดือน. วิธีแกล้งดินที่เปรี้ยว คือทำให้ดินแห้งและเปียกสลับกันเร็วขึ้น โดยใช้วิธีปล่อยให้ดินแห้ง ๑ เดือน และขังน้ำให้ดินเปียกนาน ๒ เดือน ปีหนึ่งดินจะแห้งและเปียกสลับกัน ๔ รอบ เหมือนมีฤดูแล้งสลับฤดูฝนปีละ ๔ ครั้ง จนดินมีสภาพเปรี้ยวรุนแรงเพราะเป็นกรดจัด. แล้วแก้ความเป็นกรดของดินโดยเติมปูนขาวหรือด่าง ร่วมกับการใช้ระบบชลประทานควบคุมระดับน้ำใต้ดินและนำน้ำมาเจือจางดินเปรี้ยว. การศึกษาวิจัยและปรับปรุงดินโดยวิธีการแกล้งดินประสบผลเป็นอย่างดี สามารถแก้ปัญหาดินเปรี้ยวในพื้นที่พรุของภาคใต้และสภาพดินเปรี้ยวในจังหวัดอื่น เช่นในจังหวัดนครนายก ฉะเชิงเทราเป็นต้น ให้เพาะปลูกได้

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๒ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

บรรทัด (๒๑ ธันวาคม ๒๕๕๔)

บรรทัด

          บรรทัด แปลว่า ข้อความที่เขียนหรือพิมพ์ต่อเนื่องเป็นแถว  เช่น  ข้อความบรรทัดที่ ๕ มีคำผิด.  ใช้เป็นลักษณนามของข้อความที่เขียนก็ได้ เช่น  ครูให้เขียนเรียงความความยาว  ๒๐ บรรทัด.   กระดาษที่ตีเส้นขนานกัน ห่างกันประมาณ ๑ เซนติเมตร ตลอดหน้าเพื่อให้เป็นแนวสำหรับการเขียน เรียกว่า เส้นบรรทัด.   ถ้าเขียนตัวหนังสือเต็มช่วงระหว่างบรรทัด  เรียกว่า เขียนเต็มบรรทัด.   ถ้าให้ตัวหนังสือสูงเพียงครึ่งหนึ่งของช่วงระหว่างบรรทัด  เรียกว่า เขียนครึ่งบรรทัด. และเรียกแผ่นไม้แบนยาว หรือวัสดุอื่นที่ทำให้เป็นแผ่นแบนยาว  มีขีดบอกความยาว   ใช้สำหรับเป็นเครื่องช่วยในการขีดเส้นตรง  หรือใช้วัดความยาว  ว่า  ไม้บรรทัด. นอกจากนี้  ยังใช้เปรียบคนที่มีความเที่ยงตรง ว่า  ตรงเป็นไม้บรรทัด  เช่น  หัวหน้าเราเป็นคนตรงมาก  ตรงเป็นไม้บรรทัดทีเดียว  ใครมาพลิกแพลงทำอะไรไม่ถูกระเบียบเป็นโดนเอ็ดไม่ไว้หน้าเลย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

สดุดี (๑๑ มกราคม ๒๕๕๕)

สดุดี

          สดุดี มาจากคำภาษาสันสกฤตว่า สฺตุติ (อ่าน สะตุ -ติ) แปลว่า การสรรเสริญ การเทิดเกียรติ คำสรรเสริญ. ภาษาไทยมักใช้ สดุดี เป็นคำกริยา หมายถึง สรรเสริญคุณงามความดีและคุณธรรมของบุคคล มักใช้ในโอกาสที่เป็นพิธีการ เช่น ผู้บัญชาการทหารสูงสุดกล่าวสดุดีวีรกรรมของทหารกล้าผู้ปกป้องอธิปไตยของประเทศ. เลขาธิการสหประชาชาติกล่าวคำถวายราชสดุดีและทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายรางวัลความสำเร็จสูงสุดด้านการพัฒนามนุษย์แด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. เขาแต่งบทอาเศียรวาทราชสดุดีพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. ปัจจุบันมีผู้อุทิศตนทำกิจกรรมต่างๆ เพื่อเทิดพระเกียรติและสดุดีพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวแทนคำพูด เช่น นักแข่งจักรยานอาชีพชาวอังกฤษปั่นจักรยานรอบโลกสดุดีพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๑ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ขี่ช้างวางขอ (๕ เมษายน ๒๕๕๕)

ขี่ช้างวางขอ

          ขี่ช้างวางขอ เป็นสำนวนเปรียบเทียบ หมายถึง ประมาท วางใจ. มีที่มาจากการฝึกช้าง ขี่ช้าง. ขอ ในสำนวนนี้หมายถึง ขอช้าง เป็นขอเหล็กมีด้าม มักใช้สับบริเวณตะพองคือส่วนนูนเป็นปุ่ม ๒ ข้างของหัวช้าง เพื่อบังคับให้ช้างทำตามคำสั่งของควาญ.  ควาญต้องถือขอคอยบังคับช้างอยู่ตลอดเวลา ถ้าควาญวางขอไม่บังคับช้าง ช้างอาจดื้อไม่ยอมทำตามคำสั่งได้. สำนวน ขี่ช้างวางขอ นำมาใช้กับการควบคุมดูแลผู้อยู่ใต้บังคับบัญชาหรือเด็กนักเรียนเป็นต้น ถ้าปล่อยปละละเลยก็จะเหมือนควาญที่ขี่ช้างแล้วไม่ใช้ขอบังคับ ทั้งผู้ใต้บังคับบัญชาหรือนักเรียนก็อาจจะเหลิง ออกนอกลู่นอกทางได้.

          เมื่อใช้ขอบังคับแล้วยังบังคับไม่อยู่ ก็กล่าวเป็นสำนวนว่า เหลือขอ หมายถึง ดื้อมาก เอาไว้ไม่อยู่ เช่น ช้างเหลือขอ  เด็กเหลือขอ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๕ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.
 

ขนมเทียน (๔ มีนาคม ๒๕๕๕)

ขนมเทียน

          ขนมเทียน เป็นขนมที่ทำจากแป้งข้าวเหนียว มีไส้ ห่อด้วยใบตองเป็นทรงสามเหลี่ยมหรือทรงพีระมิด ไส้ทำด้วยถั่วทองนึ่ง พริกไทย เกลือ และน้ำตาลทราย ผัดให้เข้ากัน

          ขนมเทียนมีกล่าวไว้ในกาพย์เห่ชมเครื่องคาวหวานของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยว่า

                    รสรักยักลำนำ   ประดิษฐ์ทำขนมเทียน

          คำนึงนิ้วนางเจียน       เทียนหล่อเหลาเกลากลึงกลม

          เหตุที่เรียกว่าขนมเทียนสันนิษฐานว่าเป็นเพราะเนื้อแป้งของขนมเทียนมีลักษณะเนียนเป็นมันคล้ายเนื้อของเทียน. ในภาษาจีนกลางไม่มีคำเรียกขนมเทียน ส่วนในภาษาจีนแต้จิ๋วเรียกด้วยคำภาษาไทยว่า หนุมเทียน สันนิษฐานว่าคนจีนในประเทศไทยคงผสมผสานวัฒนธรรมนำขนมซึ่งเป็นขนมในงานบุญของไทยมาใช้เป็นขนมไหว้ผีไร้ญาติในเทศกาลสารทจีนและตรุษจีน จนขนมเทียนกลายมาเป็นขนมประจำเทศกาลทั้งสองนี้คู่กับขนมเข่งซึ่งป็นขนมประจำเทศกาลตรุษจีนมาแต่เดิม

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

แทรกแผ่นดินหนี (๒๕ มีนาคม ๒๕๕๕)

แทรกแผ่นดินหนี

          สำนวน แทรกแผ่นดินหนี ใช้กับความรู้สึกอาย หมายถึงอายมากจนอยากจะแทรกตัวลงไปในดินเพื่อหนีหน้าผู้คน.

          สำนวนนี้มีที่มาจากเรื่องรามเกียรติ์ตอนกำเนิดนางมณโฑ เรื่องเล่าว่ามีฤๅษี ๒ ตนอยู่ที่อาศรมในป่าหิมพานต์ ทุกวันจะมีแม่โค ๕๐๐ ตัวมาหยดน้ำนมลงในอ่างไว้ให้เหล่าฤๅษีได้กิน เมื่อกินแล้วก็แบ่งให้แม่กบตัวหนึ่งที่อาศัยอยู่ในบริเวณอาศรมด้วย วันหนึ่งธิดาพญานาคเกิดรัญจวนใจ อยากจะหาคู่อภิรมย์ จึงขึ้นมาจากบาดาลแปลงกายเป็นหญิงงามแล้วเที่ยวเสาะหาผู้ชาย แต่ก็ไม่พบผู้ใด พบแต่งูดินตัวหนึ่ง ธิดานาคจึงกลับร่างเป็นนาคแล้วเข้าสมสู่กับงูดิน เหล่าฤๅษีผ่านทางมาพบเข้าเห็นเป็นเรื่องไม่สมควรก็ใช้ไม้เท้าเคาะตัวธิดานาคให้ผละออกมา ธิดานาครู้สึกอับอายจึงแทรกแผ่นดินหนีไป

          สำนวน แทรกแผ่นดินหนี ใช้ในความหมายว่า อายมาก เช่น ขณะที่เดินอยู่บนเวที เธอเหยียบชายกระโปรงที่ยาวกรอมเท้าของตนเอง แล้วล้มคะมำลงท่ามกลางสายตานับร้อย ๆ คู่ เธออายแทบจะแทรกแผ่นดินหนีไปเลย

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ตัวประกัน (๒๒ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๕)

ตัวประกัน

          ตัวประกัน หมายถึง คนที่ถูกยึดตัวไว้เพื่อใช้ต่อรอง ส่วนใหญ่ใช้ในกรณีโจรผู้ร้ายจับตัวผู้บริสุทธิ์ไว้  และขู่เจ้าหน้าที่ตำรวจหรือคนที่ใกล้ชิดกับผู้บริสุทธิ์นั้นว่าถ้าไม่ทำตามข้อเสนอของเขา เขาจะทำร้ายหรือฆ่าตัวประกันนั้นเสีย  เช่น โจรปล้นธนาคารจับตัวพนักงานผู้หญิงไว้เป็นตัวประกัน เพื่อให้ตำรวจไม่ทำร้ายและปล่อยให้เขาหนีไป.  ตำรวจไม่กล้ายิงโจร เพราะกลัวกระสุนพลาดไปถูกตัวประกัน.   เด็กน้อยอายุ ๕ ขวบถูกจับเป็นตัวประกันเพื่อเรียกค่าไถ่จากครอบครัว. หน่วยคอมมานโดบุกเข้าช่วยตัวประกันและจับตัวผู้ร้ายสำเร็จโดยไม่มีผู้ใดเสียชีวิต.  มีคนอเมริกันจำนวนไม่น้อยถูกสังหาร หรือถูกจับเป็นตัวประกันในประเทศที่เป็นศัตรูกับสหรัฐอเมริกา.

          คำว่า ตัวประกัน อาจใช้ในความหมายเชิงเปรียบเทียบได้ มีความหมายคล้ายกับคำว่า ผู้รับกรรม เช่น ประชาชนตกเป็นตัวประกันในมือของผู้บริหารประเทศที่ทุจริต.  คนยากจนกลายเป็นตัวประกันของภาวะถดถอยทางเศรษฐกิจ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.