อักโกธะ (๕ มกราคม ๒๕๕๕)

อักโกธะ

          อักโกธะ เป็นทศพิธราชธรรมข้อที่ ๗. อักโกธะ แปลว่า ความไม่โกรธ เป็นคุณธรรมที่ปฏิบัติได้ยากยิ่ง. การที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไม่เคยทรงแสดงความโกรธให้ผู้ใดเห็นเลยเพราะทรงฝึกพระราชหฤทัยให้มีแต่ความเมตตาปรานีต่อผู้คนทั้งมวล เช่น เมื่อครั้งเสด็จพระราชดำเนินเยือนต่างประเทศ ใน พ.ศ. ๒๕๐๕ มีผู้ถือป้ายต่อต้านพระองค์ สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถมีพระราชนิพนธ์ถึงเรื่องนี้ไว้ในหนังสือความทรงจำในการตามเสด็จต่างประเทศทางราชการ “ข้าพเจ้าเห็นว่าพระเจ้าอยู่หัวทรงมีพระทัยเย็นเป็นที่สุด ข้าพเจ้าเองรู้สึกว่าใจยังสั่นด้วยความน้อยใจปนความโกรธ… พระเจ้าอยู่หัวกลับรับสั่งปลอบว่า ให้เฉย ๆ ไว้ ทำใจเย็นเข้าสู้ อย่าได้แสดงความรู้สึกเช่นเสียใจหรือน้อยใจออกมาให้ทางฝ่ายบ้านเมืองเห็นเป็นอันขาด…”

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๕ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ตามเนื้อผ้า (๒๖ มกราคม ๒๕๕๕)

ตามเนื้อผ้า

          ตามเนื้อผ้า เป็นสำนวน หมายความว่า ตรงตามคุณภาพหรือตามลักษณะที่เป็นจริง สำนวนนี้มาจากการเปรียบเทียบว่า ผ้ามีหลายชนิด มีความหนาบางต่างกัน มีเนื้อต่างกัน ราคาของผ้าจึงแปรไปตามคุณภาพของผ้า ผ้าเนื้อดีมักมีราคาแพง

          เทศน์ตามเนื้อผ้า หมายความว่าสั่งสอนธรรมะไปตามเนื้อความที่มีปรากฏในคัมภีร์ โดยไม่มีการพลิกแพลงหรือเพิ่มเติมข้อความใด  เช่น ท่านเจ้าอาวาสวัดนี้มักไม่ชอบเทศน์ตามเนื้อผ้า ท่านมักยกเหตุการณ์ปัจจุบันไปเปรียบเทียบกับหลักธรรม

          พิจารณาตามเนื้อผ้า หมายความว่า ตริตรอง สอบสวนไปตามหลักฐานหรือพฤติกรรมหรือสภาพที่ปรากฏ โดยไม่ลำเอียง ไม่คำนึงถึงความสัมพันธ์ส่วนตัว เช่น การพิจารณาความดีความชอบของข้าราชการต้องพิจารณาตามเนื้อผ้า. เรื่องพนักงานทำผิด คุณจะมาถือว่ามีความสัมพันธ์ฉันญาติกับผู้จัดการไม่ได้ ถึงอย่างไรคณะกรรมการก็ต้องพิจารณาไปตามเนื้อผ้า แล้วลงโทษตามระเบียบของบริษัท

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๖ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เครื่องกังไส (๒๕ ธันวาคม ๒๕๕๔)

เครื่องกังไส

          คำว่า กังไส เป็นชื่อมณฑลทางภาคตะวันตกเฉียงใต้ของจีน มณฑลนี้สำเนียงจีนกลางออกเสียงว่า เจียงซี ส่วน กังไส เป็นชื่อตามสำเนียงจีนท้องถิ่นซึ่งใกล้เคียงกับสำเนียงจีนแต้จิ๋วว่า กังไซ. กังไซ ย่อมาจาก กังหนั่มไซ แปลว่า บริเวณใต้แม่น้ำฝั่งตะวันตก แม่น้ำที่ว่านี้ก็คือแม่น้ำแยงซีเกียงซึ่งเป็นแม่น้ำที่ยาวที่สุดของจีนและยาวที่สุดในเอเชีย เนื่องจากพื้นที่ส่วนใหญ่ของมณฑลนี้อยู่ทางตอนใต้ของปากแม่น้ำแยงซีเกียงฝั่งตะวันตก ดินแดนบริเวณปากแม่น้ำแยงซีเกียงเป็นแหล่งผลิตเครื่องเคลือบดินเผาเลื่องชื่อมาตั้งแต่สมัยโบราณ  ครอบคลุมหลายมณฑลของจีน ได้แก่ มณฑลกังไส มณฑลเจ้อเจียง มณฑลอันฮุย และมณฑลเจียงซู. คนไทยเรียกเครื่องเคลือบที่มีคุณภาพสูง โดยเฉพาะอย่างยิ่งเครื่องลายครามที่เป็นสีขาวมีลวดลายสีน้ำเงินที่มาจากมณฑลเหล่านี้ทั้งหมดว่า เครื่องกังไส.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๕ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

คลองถม (๑๕ มกราคม ๒๕๕๕)

คลองถม

          คลองถม หมายถึงคลองที่ถูกถมเพื่อสร้างถนน สร้างที่อยู่อาศัย หรือใช้ประโยชน์อื่น ๆ  ปัจจุบันในกรุงเทพฯ มีคลองที่ถูกถมมากมาย แต่คำว่า คลองถม ใช้เป็นชื่อเรียกย่านการค้าตลอดถนนมหาจักร ระหว่างถนนเยาวราชกับถนนเจริญกรุง มีสินค้านานาชนิด เช่น อุปกรณ์ไฟฟ้า อุปกรณ์เครื่องยนต์ เครื่องเสียง นาฬิกา ฯลฯ ราคาไม่แพง แต่เดิมถนนสายนี้เป็นคลองชื่อว่า คลองสำเพ็ง ปลายคลองด้านหนึ่งออกแม่น้ำเจ้าพระยา อีกด้านหนึ่งออกคลองมหานาคใช้เป็นเส้นทางคมนาคมเรื่อยมา. ภายหลังเกิดความนิยมการคมนาคมทางบกมากกว่าทางน้ำ คลองสำเพ็งจึงถูกถมเป็นคลองแรก เริ่มจากการถมด้วยขยะแล้วแปรสภาพเป็นถนนในช่วงก่อนเปลี่ยนแปลงการปกครองมาเป็นประชาธิปไตยใน พ.ศ. ๒๔๗๕ ไม่นานนัก  ชาวบ้านเรียกชื่อถนนตามต้นกำเนิดว่า ถนนคลองถม

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ถุงยักษ์-บิ๊กแบ๊ก (๑๔ ธันวาคม ๒๕๕๔)

ถุงยักษ์-บิ๊กแบ๊ก

          ในช่วงที่เกิดน้ำท่วมใหญ่ในปีนี้ [พุทธศักราช ๒๕๕๔] มีการใช้ถุงผ้าหรือถุงพล้าสติกบรรจุทรายวางทับซ้อนกันเพื่อเป็นพนังกั้นน้ำไม่ให้ไหลเข้าไปยังที่ที่ไม่ต้องการให้น้ำเข้า  เช่น  ใช้ถุงทรายซ้อนกันไว้หน้าประตูบ้าน  ใช้ถุงทรายปิดช่องทางน้ำที่จะเอ่อขึ้นมาตามท่อระบายน้ำ.  ในที่ที่มีน้ำมากทางการใช้ถุงทรายขนาดใหญ่วางซ้อนกันเป็นกำแพงกั้นน้ำ.  เมื่อต้องการสร้างสิ่งกั้นให้แข็งแรงและใหญ่ขึ้น  ถุงทรายที่ใช้จึงต้องทำให้ใหญ่ขึ้น  เป็น  ถุงยักษ์  แต่ผู้ใช้เรียกด้วยคำภาษาอังกฤษเขียน  b-i-g b-a-g  ซึ่งออกเสียงตามระบบเสียงภาษาอังกฤษที่ถูกต้องว่า บิ๊ก-แบก  แต่คนไทยออกเสียงว่า บิ๊กแบ๊ก. ถุงขนาดใหญ่นั้นควรเรียกว่า ถุงยักษ์ หรือถุงทรายยักษ์

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๔ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

บัวกระด้ง (๙ เมษายน ๒๕๕๕)

บัวกระด้ง

          บัวกระด้งมีถิ่นกำเนิดในทวีปอเมริกาใต้ บริเวณลุ่มแม่น้ำแอมะซอนในประเทศบราซิล ชาวพื้นเมืองเรียกว่า บัวสายยักษ์  ชาวยุโรปเก็บเมล็ดไปปลูกที่ประเทศอังกฤษ เมื่อมีดอกจึงเรียกชื่อว่า บัววิกตอเรีย (Victoria) ตามพระนามสมเด็จพระบรมราชินีนาถของอังกฤษในขณะนั้น

          ในประเทศไทย พระยาประดิพัทธ์ภูบาลสั่งเมล็ดบัววิกตอเรียมาจากอังกฤษ มีดอกเป็นครั้งแรกเมื่อประมาณ พ.ศ. ๒๔๔๖ และให้ชื่อว่า บัวกระด้ง ตามลักษณะของใบที่ตั้งขอบขึ้นสูงเหมือนกระด้ง บัวกระด้งมีหนามที่ก้านใบและก้านดอก สีหลังใบส่วนที่ตั้งขึ้นเป็นขอบมีสีเหลือบชมพู-แดง เมื่อโตเต็มที่ใบจะมีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ ๑ เมตรครึ่ง ต้นหนึ่งมี ๖-๘ ใบ

          ดอกบัวกระด้งมีลักษณะคล้ายดอกบัวสาย แต่มีขนาดใหญ่กว่าเล็กน้อย ดอกบัวจะเริ่มบานตอนเย็นและบานอยู่ ๒ คืน ก็จะโรย เมื่อดอกโรยจะมีเมล็ดขนาดเท่ากับเมล็ดถั่วเหลือง

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๙ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ชดเชย (๘ มีนาคม ๒๕๕๕)

ชดเชย

          คำว่า ชดเชย หมายถึง ทดแทนให้หรือเพิ่มเติมเพื่อแทนสิ่งที่ขาดหายไป  เช่น รัฐบาลพยายามชดเชยผู้ประสบอุทกภัยอย่างเป็นธรรม.  พอเงินเดือนออก เขาก็ส่งให้แม่เกือบทั้งหมดเพื่อชดเชยที่ไม่ได้อยู่ดูแลแม่.  ผู้ป่วยโรคมะเร็งปอดในรัฐฟลอริด้า สหรัฐอเมริการวมตัวกันฟ้องบริษัททำบุหรี่เพื่อเรียกร้องเงินชดเชยเนื่องจากบุหรี่ทำให้ตนป่วย. วิชานี้ขาดเรียนไปหลายสัปดาห์ อาจารย์จึงต้องสอนชดเชยให้ครบตามแผนการเรียน.  รัฐบาลจะประกาศวันหยุดชดเชย ถ้าวันหยุดราชการนั้นตรงกับวันเสาร์อาทิตย์.

          คำว่า ชดเชย เมื่อใช้กับคำว่า ค่า เป็น ค่าชดเชย หมายถึง เงินที่จ่ายให้แก่ผู้เสียหาย เพื่อทดแทนความสูญเสีย หรือความทุกข์ที่เกิดขึ้น ซึ่งเป็นความรับผิดชอบของผู้จ่ายเงิน เช่น นายจ้างต้องจ่ายเงินค่าชดเชย ให้แก่ลูกจ้างเมื่อเลิกจ้างกะทันหัน.  ในการประกันสุขภาพ ผู้เอาประกันจะได้ค่าชดเชยในกรณีเจ็บป่วยต้องเข้ารักษาตัวในโรงพยาบาล.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๘ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.


 

หนุมาน (๒๙ มีนาคม ๒๕๕๕)

หนุมาน

          หนุมานเป็นพญาวานรที่เป็นทหารเอกของพระราม  มีผิวกายสีขาว มีกุณฑล (ตุ้มหู)  ขนเพชร เขี้ยวแก้ว หาวเป็นดาวเป็นเดือน. หนุมานเป็นลูกของนางสวาหะกับพระพายซึ่งเป็นเทพแห่งลม  หนุมานจึงมีชื่อว่า  วายุบุตร ด้วย. หนุมาน แปลว่า ผู้มีคาง หมายถึง หนุมานมีคางใหญ่และเด่น

          พระอิศวรเล็งเห็นว่านางสวาหะผู้ถูกนางกาลอัจนาสาปให้ไปยืนตีนเดียวเหนี่ยวกินลมอยู่ที่เชิงเขาจักรวาลสมควรมีลูกที่จะได้เป็นทหารเอกของพระราม  จึงให้พระพายเอากำลังและอาวุธของพระองค์ไปซัดเข้าปากนางสวาหะเพื่อให้เกิดลูกผู้เก่งกล้า  อาวุธทั้ง ๓ อย่างคือ จักรแก้วกลายเป็นหัว ตรีเพชรกลายเป็นร่างกายและมือเท้า   คทาเพชรก็กลายเป็นสันหลังถึงหาง  เมื่อจะทำลายล้างศัตรูให้ชักเอาตรีเพชรที่อกออกมา  ให้พระพายเป็นบิดาและเป็นผู้รักษากุมารนั้น

          หนุมานมีกำเนิดที่พิเศษกว่าลิงอื่น ๆ คือกระโดดออกจากปากของมารดาในวันอังคาร  เดือนสาม  ปีขาล   มีผิวกายสีขาว  มีขนาดเท่ากับผู้มีอายุได้  ๑๖  ปี

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.