ขี่ช้างวางขอ (๕ เมษายน ๒๕๕๕)

ขี่ช้างวางขอ

          ขี่ช้างวางขอ เป็นสำนวนเปรียบเทียบ หมายถึง ประมาท วางใจ. มีที่มาจากการฝึกช้าง ขี่ช้าง. ขอ ในสำนวนนี้หมายถึง ขอช้าง เป็นขอเหล็กมีด้าม มักใช้สับบริเวณตะพองคือส่วนนูนเป็นปุ่ม ๒ ข้างของหัวช้าง เพื่อบังคับให้ช้างทำตามคำสั่งของควาญ.  ควาญต้องถือขอคอยบังคับช้างอยู่ตลอดเวลา ถ้าควาญวางขอไม่บังคับช้าง ช้างอาจดื้อไม่ยอมทำตามคำสั่งได้. สำนวน ขี่ช้างวางขอ นำมาใช้กับการควบคุมดูแลผู้อยู่ใต้บังคับบัญชาหรือเด็กนักเรียนเป็นต้น ถ้าปล่อยปละละเลยก็จะเหมือนควาญที่ขี่ช้างแล้วไม่ใช้ขอบังคับ ทั้งผู้ใต้บังคับบัญชาหรือนักเรียนก็อาจจะเหลิง ออกนอกลู่นอกทางได้.

          เมื่อใช้ขอบังคับแล้วยังบังคับไม่อยู่ ก็กล่าวเป็นสำนวนว่า เหลือขอ หมายถึง ดื้อมาก เอาไว้ไม่อยู่ เช่น ช้างเหลือขอ  เด็กเหลือขอ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๕ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.
 

ขนมเทียน (๔ มีนาคม ๒๕๕๕)

ขนมเทียน

          ขนมเทียน เป็นขนมที่ทำจากแป้งข้าวเหนียว มีไส้ ห่อด้วยใบตองเป็นทรงสามเหลี่ยมหรือทรงพีระมิด ไส้ทำด้วยถั่วทองนึ่ง พริกไทย เกลือ และน้ำตาลทราย ผัดให้เข้ากัน

          ขนมเทียนมีกล่าวไว้ในกาพย์เห่ชมเครื่องคาวหวานของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยว่า

                    รสรักยักลำนำ   ประดิษฐ์ทำขนมเทียน

          คำนึงนิ้วนางเจียน       เทียนหล่อเหลาเกลากลึงกลม

          เหตุที่เรียกว่าขนมเทียนสันนิษฐานว่าเป็นเพราะเนื้อแป้งของขนมเทียนมีลักษณะเนียนเป็นมันคล้ายเนื้อของเทียน. ในภาษาจีนกลางไม่มีคำเรียกขนมเทียน ส่วนในภาษาจีนแต้จิ๋วเรียกด้วยคำภาษาไทยว่า หนุมเทียน สันนิษฐานว่าคนจีนในประเทศไทยคงผสมผสานวัฒนธรรมนำขนมซึ่งเป็นขนมในงานบุญของไทยมาใช้เป็นขนมไหว้ผีไร้ญาติในเทศกาลสารทจีนและตรุษจีน จนขนมเทียนกลายมาเป็นขนมประจำเทศกาลทั้งสองนี้คู่กับขนมเข่งซึ่งป็นขนมประจำเทศกาลตรุษจีนมาแต่เดิม

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

แทรกแผ่นดินหนี (๒๕ มีนาคม ๒๕๕๕)

แทรกแผ่นดินหนี

          สำนวน แทรกแผ่นดินหนี ใช้กับความรู้สึกอาย หมายถึงอายมากจนอยากจะแทรกตัวลงไปในดินเพื่อหนีหน้าผู้คน.

          สำนวนนี้มีที่มาจากเรื่องรามเกียรติ์ตอนกำเนิดนางมณโฑ เรื่องเล่าว่ามีฤๅษี ๒ ตนอยู่ที่อาศรมในป่าหิมพานต์ ทุกวันจะมีแม่โค ๕๐๐ ตัวมาหยดน้ำนมลงในอ่างไว้ให้เหล่าฤๅษีได้กิน เมื่อกินแล้วก็แบ่งให้แม่กบตัวหนึ่งที่อาศัยอยู่ในบริเวณอาศรมด้วย วันหนึ่งธิดาพญานาคเกิดรัญจวนใจ อยากจะหาคู่อภิรมย์ จึงขึ้นมาจากบาดาลแปลงกายเป็นหญิงงามแล้วเที่ยวเสาะหาผู้ชาย แต่ก็ไม่พบผู้ใด พบแต่งูดินตัวหนึ่ง ธิดานาคจึงกลับร่างเป็นนาคแล้วเข้าสมสู่กับงูดิน เหล่าฤๅษีผ่านทางมาพบเข้าเห็นเป็นเรื่องไม่สมควรก็ใช้ไม้เท้าเคาะตัวธิดานาคให้ผละออกมา ธิดานาครู้สึกอับอายจึงแทรกแผ่นดินหนีไป

          สำนวน แทรกแผ่นดินหนี ใช้ในความหมายว่า อายมาก เช่น ขณะที่เดินอยู่บนเวที เธอเหยียบชายกระโปรงที่ยาวกรอมเท้าของตนเอง แล้วล้มคะมำลงท่ามกลางสายตานับร้อย ๆ คู่ เธออายแทบจะแทรกแผ่นดินหนีไปเลย

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ตัวประกัน (๒๒ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๕)

ตัวประกัน

          ตัวประกัน หมายถึง คนที่ถูกยึดตัวไว้เพื่อใช้ต่อรอง ส่วนใหญ่ใช้ในกรณีโจรผู้ร้ายจับตัวผู้บริสุทธิ์ไว้  และขู่เจ้าหน้าที่ตำรวจหรือคนที่ใกล้ชิดกับผู้บริสุทธิ์นั้นว่าถ้าไม่ทำตามข้อเสนอของเขา เขาจะทำร้ายหรือฆ่าตัวประกันนั้นเสีย  เช่น โจรปล้นธนาคารจับตัวพนักงานผู้หญิงไว้เป็นตัวประกัน เพื่อให้ตำรวจไม่ทำร้ายและปล่อยให้เขาหนีไป.  ตำรวจไม่กล้ายิงโจร เพราะกลัวกระสุนพลาดไปถูกตัวประกัน.   เด็กน้อยอายุ ๕ ขวบถูกจับเป็นตัวประกันเพื่อเรียกค่าไถ่จากครอบครัว. หน่วยคอมมานโดบุกเข้าช่วยตัวประกันและจับตัวผู้ร้ายสำเร็จโดยไม่มีผู้ใดเสียชีวิต.  มีคนอเมริกันจำนวนไม่น้อยถูกสังหาร หรือถูกจับเป็นตัวประกันในประเทศที่เป็นศัตรูกับสหรัฐอเมริกา.

          คำว่า ตัวประกัน อาจใช้ในความหมายเชิงเปรียบเทียบได้ มีความหมายคล้ายกับคำว่า ผู้รับกรรม เช่น ประชาชนตกเป็นตัวประกันในมือของผู้บริหารประเทศที่ทุจริต.  คนยากจนกลายเป็นตัวประกันของภาวะถดถอยทางเศรษฐกิจ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

คอ (๑๕ เมษายน ๒๕๕๕)

คอ

          คอ  เป็นคำเรียกส่วนของร่างกายที่อยู่ระหว่างศีรษะกับอก มีลักษณะคอด  และใช้เรียกสิ่งอื่นที่มีลักษณะคล้ายคอหรืออยู่ในตำแหน่งที่เทียบได้กับตำแหน่งของคอ  เช่น  คอสะพาน คอเรือ คอขวด.     

          คอสะพาน  คือส่วนของสะพานที่ต่อกับถนน.    คอเรือ เป็นคำเรียกส่วนภายในของเรือที่ต่อจากหัวเรือ เป็นที่แคบ ๆ ในเรือเล็ก ๆ คอเรือมักใช้เก็บโซ่ผูกเรือ   เรือที่มีขนาดใหญ่ขึ้นมักจะมีไม้กั้นระหว่างคอเรือกับตัวเรือ.   คนที่ออกตกเบ็ดหาปลา อาจใช้คอเรือเป็นที่ขังปลาที่จับได้   เรือที่ใหญ่ขึ้นไปอาจใช้เป็นที่เก็บของเล็ก ๆ อื่น ๆ  เช่น เก็บถ้วยชาม เครื่องครัวที่จะใช้เมื่อหยุดพักกลางทาง. คอขวด  คือส่วนของขวดที่ต่อกับปากขวด  และใช้เป็นคำเปรียบช่วงของถนนหรือทางสัญจรที่เป็นทางใหญ่แล้วเกิดมีช่วงที่แคบเข้าเรียกว่า เป็นคอขวด  เช่น  รถมาติดกันตรงเชิงสะพานเพราะเป็นคอขวด  รถที่วิ่งมา ๔ เลนต้องแทรกเข้าให้เป็น ๒ เลน.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.