มะม่วงหิมพานต์ (๑๒ มีนาคม ๒๕๕๕)

มะม่วงหิมพานต์

          มะม่วงหิมพานต์ เป็นชื่อไม้ต้นชนิดหนึ่ง วงศ์เดียวกับมะม่วง แต่ต่างสกุลกัน  มะม่วงหิมพานต์มีลักษณะแปลก คือ คนทั่วไปเห็นว่ามีเม็ดอยู่นอกผล นักพฤษศาสตร์อธิบายว่าเม็ดนั้นคือผล มีรูปคล้ายมะม่วง ส่วนที่มีรูปคล้ายผลชมพู่ ลักษณะอวบน้ำ ซึ่งคนทั่วไปเข้าใจว่าเป็น ผล นั้นนักพฤกษศาสตร์เรียกว่า ก้านผล

          คนไทยเห็นว่าส่วนที่เป็นผลห้อยอยู่นั้นคล้ายมะม่วง แต่เป็นมะม่วงที่แปลกกว่ามะม่วงอื่น เหมือนเป็นพืชพิเศษที่พบในป่าหิมพานต์ จึงตั้งชื่อว่า มะม่วงหิมพานต์.  ในภาษาถิ่นใต้มีชื่อเรียกมะม่วงหิมพานต์หลายชื่อ เช่น มะม่วงเล็ดลอด ม่วงเล็ดล่อ เล็ดล่อ หัวครก ย่าโห้ย กาหยี และ กาหยู คำว่า กาหยีและกาหยูมาจากภาษามลายู ซึ่งมาจากภาษาโปรตุเกสอีกต่อหนึ่ง

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เหมยขาบ (๑ มีนาคม ๒๕๕๕)

เหมยขาบ

          เหมยขาบ เป็นภาษาไทยถิ่นเหนือเรียกละอองน้ำค้างที่กลายเป็นน้ำแข็งแผ่นบาง ๆ เกาะอยู่บนใบไม้ใบหญ้าในเวลาที่อากาศหนาวจัด ว่า น้ำค้างแข็ง. คำว่า เหมยขาบ ประกอบด้วยคำว่า เหมย ซึ่งแปลว่า น้ำค้าง กับคำว่า ขาบ แปลว่า ชิ้นเล็ก ๆ. เหมยขาบ คือน้ำค้างแข็งแผ่นบาง ๆ. ภาษาไทยถิ่นเหนือเรียกไอน้ำที่แข็งตัวเพราะความเย็นจัดว่า เหมยแขง. แต่ถ้าน้ำค้างที่ลงจัดจนเหมือนละอองฝน จะเรียกว่า เหมยช้าง (อ่านว่า เหฺมย-จ๊าง) คือน้ำค้างที่ลงหนักมากแข็งเป็นแผ่นใหญ่

          เหมยขาบ ในภาษาถิ่นพายัพและภาษาถิ่นอีสานบางถิ่นเรียกว่า แม่คระนิ้ง (อ่านว่า แม่-คะ-นิ้ง)

          การใช้คำภาษาถิ่นเป็นการรักษาภาษาแท้ของท้องถิ่นซึ่งเป็นสมบัติของชาติโดยส่วนรวมด้วย จึงเป็นสิ่งที่ควรส่งเสริม แต่ในการเสนอข่าวซึ่งต้องสื่อไปทั่วประเทศให้คนเข้าใจตรงกัน ควรมีคำแปลหรือคำอธิบายประกอบด้วย เนื่องจากคนไทยแต่ละคนมีประสบการณ์ต่างกัน

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ตุ๋น (๔ มิถุนายน ๒๕๕๕)

ตุ๋น

          คำว่า ตุ๋น มาจากภาษาจีนแต้จิ๋ว ออกเสียงว่า [ตุ๋ง]. ตุ๋น เป็นวิธีการทำให้เปื่อยหรือสุกวิธีหนึ่ง โดยใช้หม้อ ๒ ชั้น วิธีตุ๋นคือเอาอาหารที่ต้องการทำให้สุกใส่ลงในภาชนะที่มีฝาปิด แล้ววางภาชนะนั้นซ้อนลงในภาชนะที่มีน้ำ ตั้งไฟให้เดือด โดยให้ความร้อนของน้ำเดือดสัมผัสกับภาชนะที่บรรจุอาหาร เช่น ตุ๋นไข่ ตุ๋นยา ตุ๋นข้าวกับผัก. อาหารบางอย่างมีลักษณะเหนียว ถ้าต้องการให้อาหารเปื่อยก็ใช้เวลาตุ๋นให้นานออกไป. อาหารที่ทำให้สุกโดยการตุ๋น จะคงคุณค่าทางอาหาร เพราะอยู่ในภาชนะที่มีฝาปิด. การตุ๋นต่างกับการนึ่งตรงที่การนึ่งจะใช้ความร้อนจากไอน้ำผ่านขึ้นมาสัมผัสกับอาหาร ส่วนตุ๋นนั้น สิ่งที่ตุ๋นจะอยู่ในที่ปิด และไม่ได้สัมผัสกับไอน้ำ

          เนื่องจากอาหารที่ผ่านการตุ๋นจะเปื่อย ด้วยเหตุนี้จึงนำมาใช้เป็นสำนวนหมายความว่า หลอกลวง ล่อลวงให้หลงเชื่อ เช่น ฉันโดนเพื่อนตุ๋นจนเปื่อย มาหลอกเอาเงินบอกว่าจะไปลงทุน แล้วกลับเชิดเงินหนีไป.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ตับ (๑) (๒๒ เมษายน ๒๕๕๕)

ตับ (๑)

          ตับ หมายถึงอวัยวะภายในร่างกายของคน และสัตว์. เป็นต่อมของระบบทางเดินอาหาร อยู่ในช่องท้อง ทำหน้าที่สร้างน้ำดีและโปรตีนบางชนิด  และยังทำหน้าที่ทำลายสารพิษในเลือด

          ตับอ่อน เป็นต่อมของระบบทางเดินอาหารอยู่ในช่องท้อง ทำหน้าที่สร้างและขับน้ำย่อยอาหาร และสร้างฮอร์โมนหลายชนิด ที่สำคัญคือ อินซูลิน ซึ่งเป็นฮอร์โมนที่ควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด ถ้าขาดฮอร์โมนชนิดนี้จะทำให้เป็นโรคเบาหวาน. คนที่ดื่มสุรามาก ๆ พิษสุราจะทำลายเซลล์ของตับ ทำให้เป็นโรคตับแข็ง และเกิดท้องมานตามมา.

          ตับของสัตว์บางชนิดนิยมนำมาทำเป็นอาหาร เช่น  ตับหมู ตับวัว ตับเป็ด ตับไก่ เนื่องจากมีธาตุเหล็กและคุณค่าทางอาหารสูง เหมาะสำหรับคนที่เป็นโรคโลหิตจาง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๒ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.