แปรก (๗ พฤษภาคม ๒๕๕๕)

แปรก

          คำว่า แปรก (อ่านว่า ปะ -แหฺรก) เป็นคำเรียกตัวไม้ที่ประกบล้อหน้าและล้อหลังของราชรถหรือเกวียน เพื่อไม่ให้ล้อเลื่อนหลุดออกมาจากเพลา. ล้อของราชรถโดยปรกติจะมี ๔ ล้อ ล้อหน้า ๒ ล้อมีเพลาเป็นแกนยึดกันไว้ ล้อหลัง ๒ ล้อก็มีเพลาเป็นแกนยึดไว้เช่นเดียวกัน. ปลายเพลาของล้อหน้ากับปลายเพลาของล้อหลังมีตัวไม้ยึดไว้ทั้งด้านซ้ายและด้านขวาของตัวรถ. ตัวไม้นี้ เรียกว่า แปรก หรือ ไม้แปรก. และมีดุมเสียบปลายเพลาที่ยื่นออกมาจากแปรกอีกทีหนึ่ง เพื่อยึดล้อให้ติดแน่นกับเพลา. แปรกของราชรถจะตกแต่งด้วยลายสลัก ทาสี ปิดทองอย่างงดงามด้วย.

          คำนี้ออกเสียงเป็นคำ ๒ พยางค์ว่า [ปะ-แหฺรก] เช่นเดียวกับคำว่า แม่แปรก (อ่านว่า แม่-ปะ -แหฺรก)ที่หมายถึงช้างพังที่เป็นจ่าโขลง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ไม้ร่มนกจับ-ไม้ล้มเงาหาย (๒๗ พฤษภาคม ๒๕๕๕)

ไม้ร่มนกจับ-ไม้ล้มเงาหาย

          ไม้ร่มนกจับ หมายความว่า ผู้มีวาสนาย่อมมีคนมาพึ่งบารมี เป็นสำนวนที่มาจากความจริงตามธรรมชาติ. ไม้ร่ม คือ ต้นไม้ใหญ่ที่มีใบดกหนา แผ่กิ่งก้านให้ความร่มเย็นแก่สรรพสัตว์ทั้งหลาย  ต้นไม้ใหญ่ให้ความร่มเย็นมากเพียงใด ก็จะมีนกมาอาศัยมากเพียงนั้น สำนวนนี้ใช้เปรียบกับบุคคลที่มีอำนาจวาสนา มีตำแหน่งหน้าที่การงานดี หรือมีฐานะร่ำรวย มักจะมีผู้คนมาเคารพนบนอบ หรือยอมเป็นข้าทาสบริวาร เช่น เขาได้เลื่อนตำแหน่งเป็นประธานบริษัท จึงมีลูกน้องมาเอาอกเอาใจมากมาย เหมือนไม้ร่มนกจับ

          ส่วนไม้ล้มเงาหาย เป็นสำนวนที่มีความหมายตรงข้ามกับไม้ร่มนกจับ  หมายความว่า คนที่เคยมีวาสนาเมื่อตกต่ำลงผู้ที่มาพึ่งบารมีก็หายหน้าไป.  ไม้ล้ม คือ ต้นไม้ใหญ่ที่เคยแผ่กิ่งก้านสาขาให้ความร่มเย็นแก่คนทั่วไป เมื่อต้นไม้นั้นโค่นลง หรือตายไป ผู้คนที่เคยมาอาศัยร่มเงาของต้นไม้ก็หายไปด้วย เช่น ประธานบริษัทคนนั้นถูกปลดจากตำแหน่งเพราะบริหารงานผิดพลาด ลูกน้องในบริษัทที่เคยมาห้อมล้อมเอาอกเอาใจก็หายหน้ากันไปหมด เหมือนไม้ล้มเงาหาย

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ทรงพระสุหร่าย (๒๕ เมษายน ๒๕๕๕)

ทรงพระสุหร่าย

          สุหร่าย มาจากภาษาเปอร์เซีย. สุหร่าย หมายความว่า เครื่องโปรยน้ำให้เป็นฝอยอย่างฝักบัวสำหรับอาบน้ำ. คำนี้ใช้เฉพาะเป็นราชาศัพท์ว่า ทรงพระสุหร่าย หมายถึงการที่พระมหากษัตริย์ทรงโปรยน้ำ ภาชนะที่บรรจุน้ำสำหรับทรงโปรย มี ๒ ชนิด คือ พระสุหร่าย และ พระสุหร่ายแบบฉีด

          เมื่อจะใช้เป็นกริยาจะเติมคำว่า ทรง เข้าไปข้างหน้า เป็น ทรงพระสุหร่าย หมายความว่า ทรงโปรยน้ำ สะบัดน้ำ หรือฉีดน้ำเป็นฝอย. น้ำสำหรับทรงพระสุหร่ายส่วนมากเป็นน้ำพระพุทธมนต์หรือน้ำเทพมนตร์ เช่น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินออกจากพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ทรงพระสุหร่ายพระราชทานแก่ราษฎรที่มาเฝ้ารับเสด็จ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๕ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ช้างเท้าหน้า-ช้างเท้าหลัง (๒๖ พฤษภาคม ๒๕๕๕)

ช้างเท้าหน้า-ช้างเท้าหลัง

          ช้างเท้าหน้า ช้างเท้าหลัง เป็นสำนวนที่มาจากลักษณะการเดินของช้างที่เยื้องย่างอย่างสง่างาม แม้จะเป็นสัตว์ใหญ่น้ำหนักมาก แต่เวลาย่างเท้าเดินจะไม่มีเสียงดังตึงตังหรือสะเทือนเลื่อนลั่น แม้ในเวลาช้างวิ่งก็จะไม่เกิดเสียงดังตึงตังแต่อย่างใด 

          คนโบราณเอาภาพการเดินของช้างมาใช้เปรียบเทียบกับการดำเนินชีวิตของสามีภรรยาที่ต้องไปด้วยกันเหมือนเท้าหน้าและเท้าหลังของช้าง เปรียบสามีเป็น ช้างเท้าหน้า เมื่อเท้าหน้าเดินไปทางใด ก็ให้ภรรยาซึ่งเปรียบเป็นช้างเท้าหลังเดินตามไปทางนั้น เช่น เขาเป็นช้างเท้าหน้าของครอบครัว ต้องทำตัวเป็นผู้นำที่ประพฤติตนดี ขยันหมั่นเพียร ใจคอหนักแน่นมั่นคง ส่วนเธอเป็นช้างเท้าหลังต้องรู้จักประหยัดอดออมและให้เกียรติสามี.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๖ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๕ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.