ขุดด้วยปาก ถากด้วยตา (๑๒ กรกฎาคม ๒๕๕๖)

ขุดด้วยปาก ถากด้วยตา

          ขุดด้วยปาก ถากด้วยตา เป็นสำนวนมีความหมายว่า แสดงอาการเหยียดหยามทั้งด้วยวาจาและสายตา (พูดและมองอย่างเหยียดหยาม). ขุด หมายถึง อาการที่ใช้เครื่องมือเช่นจอบหรือเสียม เจาะ คุ้ย แซะเอาดินหรือสิ่งที่อยู่ในดินขึ้นมา. ขุดด้วยปาก มีความหมายว่า คุ้ยหรือค้นเอาเรื่องเก่ามาเปิดเผยหรือพูดจาทิ่มแทงให้เขาเสียหาย. ถาก หมายถึง อาการที่ใช้ของมีคมเช่นมีดหรือขวาน ปาดเอาส่วนนอกหรือเปลือกของต้นไม้ออก. ถากด้วยตา มีความหมายว่า มองด้วยสายตาเหยียดหยามเหมือนใช้มีดถาก

          ขุดด้วยปาก ถากด้วยตา จึงใช้ในความหมายเปรียบเทียบว่า พูดเปิดเผยถึงเรื่องเก่าของเขาซึ่งอาจเป็นเรื่องไม่ดีเพื่อให้เขาเจ็บใจ และมองเขาด้วยสายตาเหยียดหยาม ทำให้เขารู้สึกเจ็บปวดเหมือนถูกมีดถาก ในร่ายสุภาษิตพระร่วงมีคำสอนว่า “อย่าขุดคนด้วยปาก อย่าถากคนด้วยตา” เพราะเป็นการกระทำที่ไม่ดี ทำให้เขาเจ็บช้ำน้ำใจ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๒ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

มือแข็ง (๑๐ มิถุนายน ๒๕๕๖)

มือแข็ง

          คำว่า มือแข็ง หมายถึง มือที่ไม่ได้ถูกดัดให้อ่อน เมื่อฟ้อนรำจะดูไม่สวย. หมายถึง อาการขยับนิ้วมือได้ยากเนื่องจากความผิดปรกติของเส้นเอ็นหรืออากาศหนาวเย็นมาก. หรือหมายถึง มือที่มีกำลังมาก เช่น นักกีฬาคาราเต้มือแข็ง ใช้สันมือฟาดก้อนอิฐแตกเป็นเสี่ยงได้ในครั้งเดียว. นักยิมนาสติกมือแข็ง สามารถโหนห่วงโยนตัวได้คล่องแคล่ว

          เมื่อใช้เป็นความเปรียบ มือแข็ง ใช้เป็นคำตำหนิ หมายถึง ไม่ค่อยไหว้ใครง่าย ๆ เช่น เธอเข้ามาทำงานใหม่ ๆ ถ้าทำตัวเป็นคนมือแข็งเห็นจะอยู่ได้ยากในแผนกนี้. ความหมายนี้ใช้ว่า มือไม้แข็ง ก็ได้. นอกจากนี้ มือแข็ง ยังใช้ในความหมายว่า มีฝีมือหรือมีความสามารถมาก เช่น เขาเป็นผู้บริหารมือแข็งคนหนึ่ง. และมักใช้หมายถึง เล่นการพนันไม่ค่อยเสีย เช่น เวลาเล่นการพนัน คนมือแข็งอย่างเขาไม่ค่อยแพ้ใคร.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เอางาน (๑ กรกฎาคม ๒๕๕๖)

เอางาน

          เอางาน  หมายถึงอาการแสดงความเคารพพระราชวงศ์ชั้นสูง  ตั้งมือขวาขึ้นให้สันมืออยู่ด้านล่าง   กระดกมือขึ้นเล็กน้อย  แล้วหงายมือรับสิ่งของ   เช่น  เมื่อเข้ารับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์   เข้ารับพระราชทานปริญญาบัตร  เข้ารับพระราชทานถ้วยรางวัล  ฯลฯ   ตามธรรมเนียมที่ถือปฏิบัติกันมา ผู้เข้ารับพระราชทานต้อง “เอางาน”  ก่อนรับสิ่งนั้น ๆ  แม้เมื่อไม่ได้รับพระราชทานโดยตรง  แต่รับพระราชทานจากพระบรมฉายาลักษณ์เป็นต้น  เช่น  ในการรับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นที่ต่ำกว่าชั้นที่ ๑   หรือในการรับพระราชทานเข็ม  รางวัล  ทุน  โล่ หรือสิ่งของที่วางไว้หน้าพระบรมฉายาลักษณ์  ผู้รับพระราชทานก็จะ “เอางาน” ก่อน เสมอ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ลุ้ง (๒๐ มิถุนายน ๒๕๕๖)

ลุ้ง

          ลุ้ง เป็นภาชนะสำหรับใส่อาหาร เครื่องนุ่งห่ม หรือสิ่งของอย่างอื่น นิยมใช้กันในสมัยโบราณ ตัวลุ้งทำด้วยไม้ โลหะ หรือวัสดุอื่น เป็นรูปทรงกลมหรือรูปทรงกระบอก มีฝาที่ทำรูปทรงเหมาะกับสิ่งของที่บรรจุในลุ้ง

          ลุ้งสำหรับใส่อาหาร ทำด้วยไม้เนื้อแข็ง ทรงกลมเตี้ย มีฝารูปร่างเหมือนฝาชีคลุมปิด ภายในจัดถ้วยใส่กับข้าวเป็นสำรับถวายพระสงฆ์ที่มีฐานะต่ำกว่าพระราชาคณะ หรือเจ้านายที่มิได้ทรงกรม หรือสำหรับขุนนาง. ลุ้งสำหรับใส่เครื่องนุ่งห่ม มักทำด้วยไม้ไผ่สาน ลงสมุก ทารัก มีฝาปิดกันฝุ่นละออง กันแมลง กันหนู และช่วยรักษากลิ่นหอมที่อบผ้าให้อยู่ทนนาน. ลุ้งสำหรับใส่เครื่องประดับศีรษะ เช่น ชฎา หัวโขน มักทำด้วยไม้ ทองเหลือง หรือสังกะสี รูปทรงและขนาดของตัวลุ้งกับฝาจะพอดีกับรูปทรงและขนาดของเครื่องประดับศีรษะแต่ละชนิด.

          ปัจจุบันมีลุ้งสำหรับใส่อัฐิเพื่อนำไปลอยน้ำ ตัวลุ้งทำด้วยดินเหนียว รูปทรงกลม มีฝาปิด ลุ้งดินเหนียวที่ไม่ได้เผาแบบนี้สามารถย่อยสลายได้ง่าย

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.