อ่อนซ้อม-อ่อนหัด (๒๓ กันยายน ๒๕๕๖)

อ่อนซ้อม-อ่อนหัด

          คำว่า อ่อน ในที่นี้หมายถึงน้อยกว่าที่ควรจะเป็น. เมื่อใช้ว่า อ่อนซ้อม หมายถึง ขาดการฝึกซ้อมเพื่อเตรียมตัวให้ชำนาญและคล่องแคล่ว ใช้กับการซ้อมละคร ซ้อมกีฬา เป็นต้น เช่น ละครเวทีเรื่องนี้ท่าจะอ่อนซ้อมไปหน่อย นักแสดงยังมีท่าทางขัดเขิน บทพูดก็ไม่ค่อยคล่องเลย. เขาตกรอบการประกวดร้องเพลงเพราะอ่อนซ้อม.

          เมื่อใช้ว่า อ่อนหัด หมายถึง ขาดการฝึกหัด มักใช้โดยปริยายหมายถึงขาดประสบการณ์ ด้อยฝีมือ เช่น ผู้จัดการคนใหม่ดูยังอ่อนหัดอยู่ จะคุมงานที่มีพนักงานมากมายเช่นนี้ได้หรือ. อ่อนหัด ใช้กับการแข่งขันก็ได้ เช่น ฝีมือยังอ่อนหัดอยู่ จะมาแข่งขันกับคนเจนเวทีได้อย่างไร

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๓ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

หญ้าแพรก (๒๒ สิงหาคม ๒๕๕๖) (ออกอากาศซ้ำ)

หญ้าแพรก

          หญ้าแพรก เป็นหญ้าชนิดหนึ่ง ต้นและใบมีขนาดเล็กแต่ขยายพันธุ์ได้รวดเร็ว ประกอบกับลำต้นทอดไปกับพื้น จึงใช้ปลูกเป็นพืชคลุมดินได้เป็นอย่างดี แต่รากไม่มีคุณสมบัติป้องกันน้ำกัดเซาะดินพังทลายอย่างหญ้าแฝก หญ้าแพรกเป็นวัชพืช แต่ใช้เลี้ยงวัวควายได้ดี.  คนไทยรู้จักหญ้าแพรกมานานแล้ว ดังปรากฏในมหาชาติคำหลวงซึ่งเป็นวรรณคดีในสมัยอยุธยาตอนต้นถึง ๒ ครั้ง ในกัณฑ์วนประเวศน์ว่า “ป่าคือเมฆพยู่ห ท้าวธเสด็จสู่อาไศรย  หญ้าแพรกไพรสรดิ้ว (อ่านว่า สะ-ดิ้ว) สูงสี่นิ้วนิรันดร” และในกัณฑ์มหาพนว่า หญ้าแพรกหญ้าวรวาร (อ่านว่า วอน-วาน) บ้างบานแบ่งแข่งขยวขจี (อ่านว่า เขียว-ขะ-จี)” ในพิธีไหว้ครู ใช้หญ้าแพรก เป็นเครื่องบูชาครู เป็นสัญลักษณ์ให้ลูกศิษย์มีปัญญาแตกฉานได้รวดเร็วประดุจหญ้าแพรกที่แตกทอดงามไปตามพื้นดินฉะนั้น

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ผู้แทน (๑๔ ตุลาคม ๒๕๕๖)

ผู้แทน

          คำว่า ผู้แทน เป็นคำประสม  ประกอบด้วยคำว่า ผู้ หมายถึง คน กับ แทน หมายถึง ทำหน้าที่ในฐานะบุคคลอื่น  ผู้แทน หมายถึง คนที่ทำหน้าที่ให้บุคคลอื่น เช่น  องคมนตรีเป็นผู้แทนพระองค์ในพิธีเปิดการแข่งขันฟุตบอล คณะกรรมการสวัสดิการนักเรียนประกอบด้วยผู้แทนผู้บริหารโรงเรียน  ผู้แทนครู และผู้แทนผู้ปกครอง ปลัดกระทรวงพาณิชย์ ให้สัมภาษณ์ถึงการจัดตั้งสำนักงานผู้แทนการค้าไทย  องค์การการค้าโลกเป็นสถานที่ที่ผู้แทนประเทศสมาชิก ๑๕๓ ประเทศมาประชุมกันเพื่อเจรจาลดอุปสรรคและข้อกีดกันทางการค้า.  นอกจากนั้นคำว่า ผู้แทน ยังเป็นคำที่เรียกสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร โดยย่อ หมายถึงคนที่ประชาชนลงคะแนนเสียงเลือกตั้งให้ทำหน้าที่แทนตนในรัฐสภา  เช่น  ผู้แทนมีหน้าที่ออกกฎหมายเพื่อประโยชน์ของประชาชน  สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร ใช้อักษรย่อว่า สส.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

หางหงส์ (๑๒ กันยายน ๒๕๕๖)

หางหงส์

          หางหงส์  ความหมายตรง คือ หางของหงส์ซึ่งเป็นนกในวรรณคดี ใช้เป็นคำเรียกเครื่องประดับที่ทำเป็นรูปคล้ายหางหงส์ติดตั้งอยู่ปลายมุมด้านล่างของหน้าบันพระอุโบสถ หรือพระที่นั่งตามแบบสถาปัตยกรรมไทย 

          นอกจากนี้ หางหงส์ ยังหมายถึง ชายผ้านุ่งของตัวละครตัวพระ ที่จีบโจงแล้วไปเหน็บไว้ที่ข้างหลัง ปล่อยให้จีบคลี่ห้อยจากเอวเบื้องหลังลงมาถึงหว่างขา เป็นการแต่งกายที่ใช้ในละครรำ นอกจากนี้ หางหงส์ ยังเป็นอีกชื่อหนึ่งของ ดอกพู่ระหง ดอกมีสีแดงห้อยลง กลางดอกมีเกสรเป็นพู่ยาว  คล้ายดอกชบา  ดอกไม้ชนิดนี้เป็นดอกไม้ประจำชาติของมาเลเซีย

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๒ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ตำนาน (๑ กันยายน ๒๕๕๖)

ตำนาน

          คำว่า  ตำนาน  เป็นคำที่มาจากคำภาษาเขมรว่า ฎํณาล (ด็อม-นาล) ใช้เป็นทั้งคำกริยาและคำนาม  แปลว่า พรรณนา เล่าเรื่องที่ล่วงมาแล้ว และเป็นคำเรียกเรื่องโบราณที่เล่าต่อ ๆ กันมาด้วย.  ในภาษาไทย คำว่า ตำนาน ใช้เป็นคำเรียกเรื่องซึ่งแสดงประวัติ ความเป็นมา หรือกิจการอันมีมาแต่ปางก่อนของบ้านเมือง บุคคล สถานที่ พระพุทธรูป  หรือปรากฏการณ์ต่าง ๆ เช่น ตำนานเมืองเชียงใหม่  ตำนานเมืองลับแล  ตำนานพระแก้วมรกต   ตำนานรอยพระพุทธบาทสี่รอย ตำนานบั้งไฟพญานาค  ตำนานพระร่วง ตำนานท้าวแสนปม.  ตำนานเป็นเรื่องที่เล่าสืบ ๆ กันมา ซึ่งอาจพิสูจน์ไม่ได้ว่าเป็นเรื่องจริงหรือไม่เพียงใด.  นอกจากนี้ตำนานยังใช้เรียกเรื่องที่แต่งให้เป็นประวัติของสิ่งใดสิ่งหนึ่งด้วย  เช่น เรื่องมัทนะพาธาเป็นตำนานของดอกกุหลาบ  เรื่องนาซิสซัส (narcissus) ซึ่งเป็นชายรูปงามที่หลงรักตัวเอง เป็นตำนานของดอกนาซิสซัส  เป็นต้น

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กลับลำ (๓๑ กรกฎาคม ๒๕๕๖)

กลับลำ

         คำว่า ลำ ใช้เรียกสิ่งที่ยาวกลมหรือมีลักษณะคล้ายคลึงเช่นนั้น เช่น ลำตัว ลำน้ำ ลำต้น ลำเรือ. กลับลำ ใช้กับเรือ หมายถึงหันหัวเรือกลับไปตามทางที่มา เช่น เรือนักท่องเที่ยวลำนั้นแล่นทวนกระแสน้ำเชี่ยวกรากไปได้ไม่ไกลเท่าใด พอเกิดพายุฝนก็ต้องกลับลำเปลี่ยนเป็นแล่นล่องตามน้ำ.  เธอเพิ่งหัดพายเรือ เวลาจะกลับลำต้องระวังหน่อยนะ ค่อย ๆ เอาพายราน้ำให้หัวเรือหันกลับ

         กลับลำ ใช้เป็นคำเปรียบเทียบ หมายถึงเปลี่ยนความตั้งใจอย่างกะทันหันในการทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เคยวางแผนไว้ เช่น ผู้จัดการเพิ่งแจ้งในที่ประชุมเมื่อวานนี้เองว่าจะขยายโครงการ แต่พอมาวันนี้เกิดกลับลำว่าจะไม่เปิดสาขาใหม่แล้ว  ผู้อำนวยการประกาศว่าจะขึ้นเงินเดือนครูใหม่ทุกคนให้เป็น ๑๕๐๐๐ บาท ผ่านไป ๒ วันเกิดกลับลำบอกว่าจะจ่ายอัตราเดิมต่อไป

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กะลาหัว (๒๒ กันยายน ๒๕๕๖)

กะลาหัว

          กะลา คือส่วนแข็งของลูกมะพร้าวซึ่งหุ้มเนื้อมะพร้าวไว้ มีลักษณะเป็นลูกกลมและแข็งคล้ายกับกะโหลกศีรษะ

          กะลา ใช้เป็นคำเปรียบกับกะโหลกศีรษะ ในคำว่า กะลาหัว. มักใช้เป็นภาษาปากอย่างไม่สุภาพและอย่างประชดประชัน ในสำนวนว่า คุ้มกะลาหัว และ ไม่เจียมกะลาหัว.

          คุ้มกะลาหัว หมายถึง ปกป้องคุ้มครองอยู่ เช่น ที่แกรอดมาได้นี่เพราะมีเจ้านายคุ้มกะลาหัวอยู่. ไม่เจียมกะลาหัว หมายถึง ไม่เจียมตัว เช่น เงินเดือนไม่พอใช้ คิดจะออกรถป้ายแดง ไม่เจียมกะลาหัวเสียเลย

          คำว่า กะลาหัว ใช้มาแต่โบราณ หมายถึง ศีรษะ ดังปรากฏในเสภาเรื่องขุนช้างขุนแผน ตอนสมเด็จพระพันวษาทรงชำระโทษขุนช้าง พระหมื่นศรีบริภาษขุนช้าง ว่าดังนี้

          “พระหมื่นศรีขัดใจว่าอ้ายกาก         ความยากมันจะถึงกะลาหัว
          ไม่รู้จักหนักเบาเมามัว                      ระวังตัวของมึงอย่าอึงไป”

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๒ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.