หางหงส์ (๑๒ กันยายน ๒๕๕๖)

หางหงส์

          หางหงส์  ความหมายตรง คือ หางของหงส์ซึ่งเป็นนกในวรรณคดี ใช้เป็นคำเรียกเครื่องประดับที่ทำเป็นรูปคล้ายหางหงส์ติดตั้งอยู่ปลายมุมด้านล่างของหน้าบันพระอุโบสถ หรือพระที่นั่งตามแบบสถาปัตยกรรมไทย 

          นอกจากนี้ หางหงส์ ยังหมายถึง ชายผ้านุ่งของตัวละครตัวพระ ที่จีบโจงแล้วไปเหน็บไว้ที่ข้างหลัง ปล่อยให้จีบคลี่ห้อยจากเอวเบื้องหลังลงมาถึงหว่างขา เป็นการแต่งกายที่ใช้ในละครรำ นอกจากนี้ หางหงส์ ยังเป็นอีกชื่อหนึ่งของ ดอกพู่ระหง ดอกมีสีแดงห้อยลง กลางดอกมีเกสรเป็นพู่ยาว  คล้ายดอกชบา  ดอกไม้ชนิดนี้เป็นดอกไม้ประจำชาติของมาเลเซีย

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๒ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ตำนาน (๑ กันยายน ๒๕๕๖)

ตำนาน

          คำว่า  ตำนาน  เป็นคำที่มาจากคำภาษาเขมรว่า ฎํณาล (ด็อม-นาล) ใช้เป็นทั้งคำกริยาและคำนาม  แปลว่า พรรณนา เล่าเรื่องที่ล่วงมาแล้ว และเป็นคำเรียกเรื่องโบราณที่เล่าต่อ ๆ กันมาด้วย.  ในภาษาไทย คำว่า ตำนาน ใช้เป็นคำเรียกเรื่องซึ่งแสดงประวัติ ความเป็นมา หรือกิจการอันมีมาแต่ปางก่อนของบ้านเมือง บุคคล สถานที่ พระพุทธรูป  หรือปรากฏการณ์ต่าง ๆ เช่น ตำนานเมืองเชียงใหม่  ตำนานเมืองลับแล  ตำนานพระแก้วมรกต   ตำนานรอยพระพุทธบาทสี่รอย ตำนานบั้งไฟพญานาค  ตำนานพระร่วง ตำนานท้าวแสนปม.  ตำนานเป็นเรื่องที่เล่าสืบ ๆ กันมา ซึ่งอาจพิสูจน์ไม่ได้ว่าเป็นเรื่องจริงหรือไม่เพียงใด.  นอกจากนี้ตำนานยังใช้เรียกเรื่องที่แต่งให้เป็นประวัติของสิ่งใดสิ่งหนึ่งด้วย  เช่น เรื่องมัทนะพาธาเป็นตำนานของดอกกุหลาบ  เรื่องนาซิสซัส (narcissus) ซึ่งเป็นชายรูปงามที่หลงรักตัวเอง เป็นตำนานของดอกนาซิสซัส  เป็นต้น

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กลับลำ (๓๑ กรกฎาคม ๒๕๕๖)

กลับลำ

         คำว่า ลำ ใช้เรียกสิ่งที่ยาวกลมหรือมีลักษณะคล้ายคลึงเช่นนั้น เช่น ลำตัว ลำน้ำ ลำต้น ลำเรือ. กลับลำ ใช้กับเรือ หมายถึงหันหัวเรือกลับไปตามทางที่มา เช่น เรือนักท่องเที่ยวลำนั้นแล่นทวนกระแสน้ำเชี่ยวกรากไปได้ไม่ไกลเท่าใด พอเกิดพายุฝนก็ต้องกลับลำเปลี่ยนเป็นแล่นล่องตามน้ำ.  เธอเพิ่งหัดพายเรือ เวลาจะกลับลำต้องระวังหน่อยนะ ค่อย ๆ เอาพายราน้ำให้หัวเรือหันกลับ

         กลับลำ ใช้เป็นคำเปรียบเทียบ หมายถึงเปลี่ยนความตั้งใจอย่างกะทันหันในการทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เคยวางแผนไว้ เช่น ผู้จัดการเพิ่งแจ้งในที่ประชุมเมื่อวานนี้เองว่าจะขยายโครงการ แต่พอมาวันนี้เกิดกลับลำว่าจะไม่เปิดสาขาใหม่แล้ว  ผู้อำนวยการประกาศว่าจะขึ้นเงินเดือนครูใหม่ทุกคนให้เป็น ๑๕๐๐๐ บาท ผ่านไป ๒ วันเกิดกลับลำบอกว่าจะจ่ายอัตราเดิมต่อไป

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กะลาหัว (๒๒ กันยายน ๒๕๕๖)

กะลาหัว

          กะลา คือส่วนแข็งของลูกมะพร้าวซึ่งหุ้มเนื้อมะพร้าวไว้ มีลักษณะเป็นลูกกลมและแข็งคล้ายกับกะโหลกศีรษะ

          กะลา ใช้เป็นคำเปรียบกับกะโหลกศีรษะ ในคำว่า กะลาหัว. มักใช้เป็นภาษาปากอย่างไม่สุภาพและอย่างประชดประชัน ในสำนวนว่า คุ้มกะลาหัว และ ไม่เจียมกะลาหัว.

          คุ้มกะลาหัว หมายถึง ปกป้องคุ้มครองอยู่ เช่น ที่แกรอดมาได้นี่เพราะมีเจ้านายคุ้มกะลาหัวอยู่. ไม่เจียมกะลาหัว หมายถึง ไม่เจียมตัว เช่น เงินเดือนไม่พอใช้ คิดจะออกรถป้ายแดง ไม่เจียมกะลาหัวเสียเลย

          คำว่า กะลาหัว ใช้มาแต่โบราณ หมายถึง ศีรษะ ดังปรากฏในเสภาเรื่องขุนช้างขุนแผน ตอนสมเด็จพระพันวษาทรงชำระโทษขุนช้าง พระหมื่นศรีบริภาษขุนช้าง ว่าดังนี้

          “พระหมื่นศรีขัดใจว่าอ้ายกาก         ความยากมันจะถึงกะลาหัว
          ไม่รู้จักหนักเบาเมามัว                      ระวังตัวของมึงอย่าอึงไป”

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๒ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

พระโพธิสัตว์มหายาน (๑๓ ตุลาคม ๒๕๕๖)

พระโพธิสัตว์มหายาน

          พระโพธิสัตว์ หมายถึง บุคคลที่บำเพ็ญบารมีหรือกระทำความดีต่าง ๆ เพื่อให้ได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า. ตามความเชื่อของพระพุทธศาสนาฝ่ายมหายาน คนทุกคนสามารถตั้งจิตเป็นพระโพธิสัตว์และบำเพ็ญบารมีและโพธิสัตวจรรยาเพื่อมุ่งเป็นพระพุทธเจ้าได้ทั้งสิ้น ดังนั้น พระโพธิสัตว์จึงมีจำนวนมากมาย มักเปรียบว่า มีจำนวนเท่าเม็ดทรายริมฝั่งแม่น้ำคงคา. พระโพธิสัตว์ของมหายาน ทรงมุ่งช่วยเหลือมนุษย์ให้พ้นทุกข์ในโลกนี้ จึงมักสอดส่องสายตาหาคนดีที่ตกทุกข์ได้ยาก แล้วจึงช่วยเหลือ. รูปของพระโพธิสัตว์กับรูปพระพุทธเจ้ามักเขียนหรือปั้นออกมาให้มีพระพักตร์เหมือนกัน ต่างกันที่พระพุทธเจ้ามักไม่ถือสิ่งใดในพระหัตถ์ ส่วนพระโพธิสัตว์มักถือสิ่งของไว้ในพระหัตถ์และมีพาหนะทรง เช่น พระสมันตภัทรโพธิสัตว์ (อ่านว่า สะ-มัน-ตะ-พัด-โพ-ทิ-สัด) พระหัตถ์ถือดอกบัว ทรงช้างเผือก ๖ งาเป็นพาหนะ  พระมัญชุศรีโพธิสัตว์ (อ่านว่า มัน-ชุ-สี-โพ-ทิ-สัด) พระหัตถ์ถือคทา ทรงราชสีห์เป็นพาหนะ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

หงส์ (๑๑ กันยายน ๒๕๕๖)

หงส์

          หงส์ เป็นนกน้ำขนาดใหญ่ มีลักษณะคล้ายห่านแต่คอยาวกว่าค่อนข้างมาก มักรวมฝูงอยู่ในบึงน้ำ กินพืชน้ำและสัตว์น้ำขนาดเล็กเป็นอาหาร  มีถิ่นกำเนิดในทวีปยุโรป อเมริกาและตอนเหนือของทวีปเอเชีย  มีผู้นำมาเลี้ยงในประเทศไทยบ้าง มีทั้งหงส์ขาว  หงส์ดำ และหงส์คอดำ นิยมเลี้ยงเป็นสัตว์สวยงามในสระน้ำสวนสาธารณะ แต่ถ้ากล่าวถึงหงส์ในนิยายหรือในวรรณคดี หมายถึงนกในตระกูลสูง มีเสียงไพเราะ เป็นพาหนะของพระพรหมและเรียกพระนามของพระพรหมว่า หงสรถ (อ่านว่า หง-สะ-รด) แปลว่า พระผู้มีหงส์เป็นพาหนะ คำว่า หงส์ ใช้เป็นความเปรียบหมายถึงบุคคลที่มีชาติตระกูลสูง และเปรียบบุคคลที่มีชาติตระกูลต่ำกว่าว่าเป็นกา มีสำนวนว่า กาในฝูงหงส์ หมายถึงบุคคลที่มีชาติตระกูลต่ำต้อยอยู่ในท่ามกลางบุคคลที่มีชาติตระกูลสูง  ย่อมเป็นที่รังเกียจ ไม่มีใครอยากคบหา

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๑ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.