หางหงส์ (๑๒ กันยายน ๒๕๕๖)

หางหงส์

          หางหงส์  ความหมายตรง คือ หางของหงส์ซึ่งเป็นนกในวรรณคดี ใช้เป็นคำเรียกเครื่องประดับที่ทำเป็นรูปคล้ายหางหงส์ติดตั้งอยู่ปลายมุมด้านล่างของหน้าบันพระอุโบสถ หรือพระที่นั่งตามแบบสถาปัตยกรรมไทย 

          นอกจากนี้ หางหงส์ ยังหมายถึง ชายผ้านุ่งของตัวละครตัวพระ ที่จีบโจงแล้วไปเหน็บไว้ที่ข้างหลัง ปล่อยให้จีบคลี่ห้อยจากเอวเบื้องหลังลงมาถึงหว่างขา เป็นการแต่งกายที่ใช้ในละครรำ นอกจากนี้ หางหงส์ ยังเป็นอีกชื่อหนึ่งของ ดอกพู่ระหง ดอกมีสีแดงห้อยลง กลางดอกมีเกสรเป็นพู่ยาว  คล้ายดอกชบา  ดอกไม้ชนิดนี้เป็นดอกไม้ประจำชาติของมาเลเซีย

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๒ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ตำนาน (๑ กันยายน ๒๕๕๖)

ตำนาน

          คำว่า  ตำนาน  เป็นคำที่มาจากคำภาษาเขมรว่า ฎํณาล (ด็อม-นาล) ใช้เป็นทั้งคำกริยาและคำนาม  แปลว่า พรรณนา เล่าเรื่องที่ล่วงมาแล้ว และเป็นคำเรียกเรื่องโบราณที่เล่าต่อ ๆ กันมาด้วย.  ในภาษาไทย คำว่า ตำนาน ใช้เป็นคำเรียกเรื่องซึ่งแสดงประวัติ ความเป็นมา หรือกิจการอันมีมาแต่ปางก่อนของบ้านเมือง บุคคล สถานที่ พระพุทธรูป  หรือปรากฏการณ์ต่าง ๆ เช่น ตำนานเมืองเชียงใหม่  ตำนานเมืองลับแล  ตำนานพระแก้วมรกต   ตำนานรอยพระพุทธบาทสี่รอย ตำนานบั้งไฟพญานาค  ตำนานพระร่วง ตำนานท้าวแสนปม.  ตำนานเป็นเรื่องที่เล่าสืบ ๆ กันมา ซึ่งอาจพิสูจน์ไม่ได้ว่าเป็นเรื่องจริงหรือไม่เพียงใด.  นอกจากนี้ตำนานยังใช้เรียกเรื่องที่แต่งให้เป็นประวัติของสิ่งใดสิ่งหนึ่งด้วย  เช่น เรื่องมัทนะพาธาเป็นตำนานของดอกกุหลาบ  เรื่องนาซิสซัส (narcissus) ซึ่งเป็นชายรูปงามที่หลงรักตัวเอง เป็นตำนานของดอกนาซิสซัส  เป็นต้น

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กลับลำ (๓๑ กรกฎาคม ๒๕๕๖)

กลับลำ

         คำว่า ลำ ใช้เรียกสิ่งที่ยาวกลมหรือมีลักษณะคล้ายคลึงเช่นนั้น เช่น ลำตัว ลำน้ำ ลำต้น ลำเรือ. กลับลำ ใช้กับเรือ หมายถึงหันหัวเรือกลับไปตามทางที่มา เช่น เรือนักท่องเที่ยวลำนั้นแล่นทวนกระแสน้ำเชี่ยวกรากไปได้ไม่ไกลเท่าใด พอเกิดพายุฝนก็ต้องกลับลำเปลี่ยนเป็นแล่นล่องตามน้ำ.  เธอเพิ่งหัดพายเรือ เวลาจะกลับลำต้องระวังหน่อยนะ ค่อย ๆ เอาพายราน้ำให้หัวเรือหันกลับ

         กลับลำ ใช้เป็นคำเปรียบเทียบ หมายถึงเปลี่ยนความตั้งใจอย่างกะทันหันในการทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เคยวางแผนไว้ เช่น ผู้จัดการเพิ่งแจ้งในที่ประชุมเมื่อวานนี้เองว่าจะขยายโครงการ แต่พอมาวันนี้เกิดกลับลำว่าจะไม่เปิดสาขาใหม่แล้ว  ผู้อำนวยการประกาศว่าจะขึ้นเงินเดือนครูใหม่ทุกคนให้เป็น ๑๕๐๐๐ บาท ผ่านไป ๒ วันเกิดกลับลำบอกว่าจะจ่ายอัตราเดิมต่อไป

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กะลาหัว (๒๒ กันยายน ๒๕๕๖)

กะลาหัว

          กะลา คือส่วนแข็งของลูกมะพร้าวซึ่งหุ้มเนื้อมะพร้าวไว้ มีลักษณะเป็นลูกกลมและแข็งคล้ายกับกะโหลกศีรษะ

          กะลา ใช้เป็นคำเปรียบกับกะโหลกศีรษะ ในคำว่า กะลาหัว. มักใช้เป็นภาษาปากอย่างไม่สุภาพและอย่างประชดประชัน ในสำนวนว่า คุ้มกะลาหัว และ ไม่เจียมกะลาหัว.

          คุ้มกะลาหัว หมายถึง ปกป้องคุ้มครองอยู่ เช่น ที่แกรอดมาได้นี่เพราะมีเจ้านายคุ้มกะลาหัวอยู่. ไม่เจียมกะลาหัว หมายถึง ไม่เจียมตัว เช่น เงินเดือนไม่พอใช้ คิดจะออกรถป้ายแดง ไม่เจียมกะลาหัวเสียเลย

          คำว่า กะลาหัว ใช้มาแต่โบราณ หมายถึง ศีรษะ ดังปรากฏในเสภาเรื่องขุนช้างขุนแผน ตอนสมเด็จพระพันวษาทรงชำระโทษขุนช้าง พระหมื่นศรีบริภาษขุนช้าง ว่าดังนี้

          “พระหมื่นศรีขัดใจว่าอ้ายกาก         ความยากมันจะถึงกะลาหัว
          ไม่รู้จักหนักเบาเมามัว                      ระวังตัวของมึงอย่าอึงไป”

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๒ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

พระเนมิราช (๑๖ ธันวาคม ๒๕๕๖)

พระเนมิราช

          พระเนมิราช  เป็นชื่อของพระโพธิสัตว์ในเรื่องเนมิราชชาดก  ทรงบำเพ็ญอธิษฐานบารมี คือ ความตั้งใจมั่นคงเด็ดเดี่ยวแน่วแน่ที่จะกระทำตามจุดมุ่งหมายของตน 

          เนมิราชชาดก เป็นชาดกเรื่องที่ ๔ ในทศชาติ กล่าวถึงพระโพธิสัตว์เมื่อเสวยพระชาติเป็นพระเนมิราช กษัตริย์กรุงมิถิลา สืบต่อจากพระบิดา ทรงตั้งพระทัยเด็ดเดี่ยวว่าถ้าทรงเห็นเส้นพระเกศาหงอกจะเสด็จออกบวช  พระเนมิราชทรงบริจาคทานและประพฤติพรหมจรรย์ แต่ทรงสงสัยว่าอย่างไหนจะมีอานิสงส์มากกว่ากัน พระอินทร์จึงปรากฏพระองค์ลงมาตอบว่าการประพฤติพรหมจรรย์ มีอานิสงส์มากกว่า และตรัสว่าจงอย่าประมาทในธรรมทั้งสอง ให้บริจาคทานพร้อมไปด้วย แล้วสั่งพระมาตลีให้นำราชรถมารับพระเจ้าเนมิราชไปเที่ยวเมืองสวรรค์และเมืองนรก ทั้งเชิญให้ครองเมืองสวรรค์ แต่พระเนมิราชไม่ทรงรับตรัสว่า บุญทั้งหลายต้องทำเองจึงจะติดตัวไป เมื่อพระเนมิราชเสด็จกลับกรุงมิถิลาทรงแสดงธรรมแก่มหาชน ครั้นทอดพระเนตรเห็นพระเกศาเส้นหนึ่งหงอก จึงเสด็จออกบวช

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เป็นเพื่อน (๑๔ พฤศจิกายน ๒๕๕๖)

เป็นเพื่อน

          คำว่า เป็นเพื่อน มีความหมายว่า  รู้จักและมีความสัมพันธ์กันฉันมิตร เช่น เราเป็นเพื่อนกับอาจารย์คนนี้  เจ้าของร้านอาหารนี้กับเราเป็นเพื่อนกัน.  และนอกจากจะมีความหมายว่า คบหาสมาคมกันอย่างคนรู้จักที่มีความสัมพันธ์อันดีต่อกันแล้ว คำว่า เป็นเพื่อน ยังมีความหมายว่า อยู่ด้วยเพื่อช่วยเหลือ เพื่อทำให้อุ่นใจ เพื่อไม่ให้ว้าเหว่ เป็นต้น เช่น ฉันจะไปโรงพยาบาล คุณไปเป็นเพื่อนฉันหน่อยซิ เขาไม่กล้าอยู่บ้านคนเดียวจึงให้ฉันไปอยู่เป็นเพื่อนเป็นเพื่อน หมายถึง อยู่ด้วยเพื่อไม่ให้เกิดความเสียหาย ก็ได้ เช่น ชายหนุ่มจะพาหญิงสาวไปเที่ยวกันตามลำพัง แม่จึงให้น้องชายไปเป็นเพื่อนพี่สาว.  เป็นเพื่อน หมายถึง อยู่ร่วมด้วยเพื่อให้คลายเหงา  ผู้ที่อยู่เป็นเพื่อนไม่จำเป็นต้องเป็นบุคคล  อาจเป็นสัตว์เลี้ยง ธรรมชาติ  ดนตรี  หรือสิ่งใดก็ได้  เช่น  เขาอยู่คนเดียวมีแต่โทรทัศน์เป็นเพื่อน ยายมีสุนัขเป็นเพื่อนตั้งหลายตัว คุณแม่จัดให้มีดนตรีไทยเป็นเพื่อนศพ  เขามีแต่ความฝันเป็นเพื่อน.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.