โป้ปดมดเท็จ (๒๑ พฤศจิกายน ๒๕๕๖)

โป้ปดมดเท็จ

          คำว่า ปด หมายถึง พูดเท็จ จงใจกล่าวคำที่ไม่เป็นจริง เช่น เด็กคนนั้นหนีเรียนแต่ปดพ่อแม่ว่าวันนี้โรงเรียนหยุด ใช้ว่า ปดโป้ หรือ โป้ปด ก็มี. อักขราภิธานศรับท์ของหมอบรัดเลย์อธิบายคำว่า ปดโป้ หมายถึง “พูดมุษาอึงโอ้อยู่” และในบทละครนอกเรื่องไกรทอง พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย นางตะเภาทองและนางตะเภาแก้วตัดพ้อต่อว่าไกรทองที่หลอกนางว่าจะไปหาครูแต่กลับไปหานางวิมาลาและพาขึ้นมาบนเรือน ดังคำประพันธ์ว่า

          “จึงว่าดูเอาหรือเจ้าไกร            ว่าจะไปหาครูสักประเดี๋ยว
          มิรู้ช่างโป้ปดลดเลี้ยว              ไปเที่ยวเกี้ยวชู้แล้วพามา”

          คำว่า โป้ปด ใช้ซ้อนกับคำว่า เท็จ และเพิ่มเสียงว่า มด เชื่อมเป็น โป้ปดมดเท็จ มักใช้หมายถึงลักษณะนิสัยที่ชอบพูดเท็จ เช่น ถ้าเธอชอบโป้ปดมดเท็จอย่างนี้ อีกหน่อยจะไม่มีใครเชื่อถือคำพูดของเธอ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

บึง (๒๐ ตุลาคม ๒๕๕๖)

บึง

          บึง หมายถึง แอ่งน้ำใหญ่ที่มีอยู่ตามธรรมชาติ มีน้ำนิ่ง เช่น บึงบอระเพ็ด ที่จังหวัดนครสวรรค์ บึงฉวาก ที่จังหวัดสุพรรณบุรี บึงพระราม  ที่จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

          บึงโค้ง หมายถึง แอ่งน้ำรูปโค้งคล้ายเกือกม้าที่อยู่ใกล้ ๆ แม่น้ำใหญ่.  บึงโค้งหรือบึงรูปแอกนั้น เดิมเป็นสายน้ำส่วนที่โค้งคดเคี้ยวมาก  ต่อมาเมื่อสายน้ำเกิดเปลี่ยนทางเดิน ตัดตรงเชื่อมทางโค้ง ทำให้ส่วนที่โค้งถูกตัดขาดจากสายน้ำเดิม  นานเข้าตะกอนที่ตกทับถมกันตรงส่วนที่โค้งมากซึ่งถูกตัดขาดจากสายน้ำนี้  ทำให้ทางน้ำเดิมกลายเป็นบึงรูปโค้ง.  บึงรูปโค้งดังนี้มีอยู่หลายแห่งในภาคอีสาน  แต่ไม่ได้เรียกว่าบึงโค้ง  เพราะในภาคอีสานมีคำว่า  กุด  เป็นคำเรียกบึงรูปโค้งที่ตัดขาดจากลำน้ำดังกล่าว.  คำว่า กุด แปลว่าด้วน  เพราะสายน้ำที่คดเคี้ยวนั้น  ถ้าคดมากเกินไปจนถูกตัดขาดออกไปจะกลายเป็น ลำน้ำกุด เช่น กุดสิม ในอำเภอกุฉินารายณ์ จังหวัดกาฬสินธุ์. กุดกว้าง ในอำเภอเสลภูมิ จังหวัดร้อยเอ็ด. กุดเค้า ในอำเภอมัญจาคีรี  จังหวัดขอนแก่น.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ว่าแต่เขาอิเหนาเป็นเอง (๑๒ ธันวาคม ๒๕๕๖) (ออกอากาศซ้ำ)

ว่าแต่เขาอิเหนาเป็นเอง

          สำนวน ว่าแต่เขาอิเหนาเป็นเอง มีความหมายว่า ทำสิ่งที่ตนเคยว่าหรือตำหนิผู้อื่นไว้ เช่น เขาเคยว่าเพื่อน ว่าหลงหลาน แต่พอตัวเองมีหลานก็หลงหลานยิ่งกว่าเพื่อนเสียอีก ว่าแต่เขาอิเหนาเป็นเอง. สำนวนนี้มีที่มาจากวรรณคดีเรื่องอิเหนาซึ่งมีเนื้อหาสำคัญว่า อิเหนาซึ่งเป็นคู่หมั้นของนางบุษบา ไม่ยอมแต่งงานกับนางบุษบาเพราะหลงนางจินตะหรา  บิดาของนางบุษบาจึงยกนางให้จรกา แต่วิหยาสะกำซึ่งหลงรูปนางบุษบาได้ยกกองทัพมาเพื่อแย่งชิงบุษบา เกิดเป็นศึกที่เมืองดาหา. อิเหนาจำต้องจากจินตะหราเพื่อมาช่วยศึกเมืองดาหา จึงตำหนิจรกากับวิหยาสะกำว่าหลงนางบุษบาได้อย่างไรกัน แต่เมื่อตนเองมาพบบุษบาก็กลับหลงรักจนต้องทำอุบายเผาเมืองดาหาเพื่อชิงตัวนางบุษบา การกระทำของอิเหนาทำให้เกิดเป็นสำนวนว่า ว่าแต่เขาอิเหนาเป็นเอง

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๒ ธันวาคม ๒๕๕๖  เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

พร้อม (๑) (๓๐ ตุลาคม ๒๕๕๖)

พร้อม (๑)

          พร้อม มีหลายความหมาย ความหมายหนึ่งคือร่วมเวลาเดียวกัน เช่น เด็ก ๒ คนพูดพร้อมกัน เราได้ของพร้อมใบเสร็จ เขาส่ายหน้าพร้อมกับลุกขึ้น.  คำว่า พร้อม ความหมายนี้ปรากฏในคำ พร้อมเพรียง ซึ่งหมายถึง กระทำร่วมกัน เวลาเดียวกัน เช่น ชาวบ้านมาร่วมงานบุญที่วัดกันอย่างพร้อมเพรียง.

          พร้อม มีความหมายอื่นอีก คือ หมายถึง มีสภาพสมบูรณ์ พอที่จะลงมือกระทำได้ เช่น กองทัพพร้อมรบ เจ้าพนักงานพร้อมออกปฏิบัติการ อาหารพร้อมแล้ว อาหารที่จะปรุงได้ทันทีเรียกว่าอาหารพร้อมปรุง หนุ่มสาวคู่นี้ดูใจกันมาหลายปีแล้ว แต่ก็ยังไม่พร้อมที่จะแต่งงาน คุณมีเรื่องเดือดร้อนอะไรเราก็พร้อมจะช่วยคุณ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

พระจันทกุมาร (๒๒ ธันวาคม ๒๕๕๖)

พระจันทกุมาร

          พระจันทกุมาร  เป็นชื่อของพระโพธิสัตว์ในเรื่องจันทกุมารชาดก  ทรงบำเพ็ญขันติบารมี. ขันติ คือ ความอดกลั้นต่อสิ่งที่ไม่พอใจ  อดทนต่อความลำบากตรากตรำ ทนเจ็บใจเพื่อให้บรรลุจุดหมายที่ดีงาม 

          จันทกุมารชาดก เป็นชาดกเรื่องที่ ๗ ในทศชาติชาดก  กล่าวถึงพระโพธิสัตว์เมื่อเสวยพระชาติเป็นพระจันทกุมารมหาอุปราช โอรสของพระเจ้าเอกราช กรุงพาราณสี  ได้ตัดสินคดีความต่าง ๆ ด้วยความยุติธรรม จึงถูกปุโรหิตชื่อกัณฑหาลพราหมณ์ (อ่านว่า กัน-ทะ-หา-ละ-พฺราม) ผู้รับสินบนในการตัดสินคดีความ  ยุยงพระเจ้ากรุงพาราณสีให้จับพระจันทกุมารและพระราชมารดา ราชโอรส ราชธิดา มเหสี เศรษฐี โคอสุภราช ม้าอาชาไนย และสัตว์อื่น ๆ อย่างละ ๔ มาบูชายัญ พระจันทกุมารยอมให้จับคุมขัง และอดทนอดกลั้นต่อความลำบาก จนกำลังจะถูกบูชายัญพระนางจันทเทวีพระมารดาได้กระทำสัจกิริยาขอให้เทวดาและสิ่งศักดิ์สิทธิ์ช่วย พระอินทร์จึงเสด็จลงมาขู่พระเจ้าเอกราชให้ปล่อยพระจันทกุมารและผู้ถูกจับทั้งหมด  จากนั้นประชาชนได้บังคับพระเจ้าเอกราชให้ออกบวช และทูลเชิญพระจันทกุมารขึ้นครองราชย์

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ทะเลสาบ (๑๙ ตุลาคม ๒๕๕๖)

ทะเลสาบ

          ทะเลสาบ หมายถึง แอ่งน้ำใหญ่มาก มีแผ่นดินล้อมรอบหรือเกือบรอบ. ทะเลสาบส่วนมากมีน้ำจืด  และมักจะไม่มีทางให้น้ำไหลออกทะเลโดยตรง เช่น ทะเลสาบเขมร  ทะเลสาบเจนีวา  ทะเลสาบใหญ่ทั้งห้าทางตอนเหนือของสหรัฐอเมริกา. ทะเลสาบมีขนาดและความลึกต่าง ๆ กัน  คำว่า ทะเลสาบ  ประกอบด้วยคำว่า ทะเล  กับ สาบสาบ เป็นคำที่รับมาจากภาษาเขมร  แปลว่า จืด  ทะเลสาบ จึงเป็นทะเลน้ำจืด   เป็นคำบัญญัติให้ตรงกับคำว่า lake  ในภาษาอังกฤษ  ซึ่งหมายถึงแอ่งน้ำใหญ่ที่อยู่ในแผ่นดิน  หรือแอ่งน้ำที่ล้อมรอบด้วยผืนดินนั่นเอง. ทะเลสาบอาจมีทางเชื่อมติดต่อกับทะเล. ส่วนทะเลสาบที่มีน้ำเค็มเป็นทะเลสาบที่มีทางติดต่อกับทะเล เช่น ทะเลสาบสงขลาซึ่งมีทั้งน้ำกร่อยและน้ำเค็ม. ทะเลสาบน้ำเค็มซึ่งเป็นที่รู้จักกันดี คือ ทะเลเดดซี  (Dead Sea) อยู่ตรงเส้นเขตแดนระหว่างประเทศอิสราเอลกับประเทศจอร์แดน  เป็นทะเลสาบที่มีน้ำเค็มจัดมาก.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.