เด็ดบัวไม่ไว้ใย (๑ พฤศจิกายน ๒๕๕๖)

เด็ดบัวไม่ไว้ใย

          เด็ดบัวไม่ไว้ใย เป็นสำนวน  หมายถึง ตัดขาด ตัดญาติขาดมิตร ไม่มีเยื่อใยต่อกัน ไม่มีความสัมพันธ์ ไม่เกี่ยวข้องกัน.  มีที่มาจากบัวซึ่งเป็นพืชน้ำชนิดหนึ่ง มีเหง้ายาวอยู่ในโคลนตม ดอกและใบอยู่เสมอน้ำ หรือชูขึ้นพ้นน้ำ ก้านบัวมีใย ซึ่งเมื่อหักจะมีใยยืดออกมาบาง ๆ โยงก้านบัวไม่ให้ขาดจากกันอย่างเด็ดขาด แต่ถ้าหักและดึงอย่างแรง ใยก็จะขาด จึงนำมาเปรียบกับคนที่เคยรู้จัก สนิทสนมหรือเป็นญาติพี่น้องกัน ถ้าผิดใจหรือโกรธกันอย่างเด็ดขาด ก็ยังควรมีเยื่อใย จึงใช้สำนวนนี้ในเชิงตัดพ้อว่า เด็ดบัวไม่ไว้ใย หรือใช้ว่า  เด็ดดอกไม่ไว้ขั้ว  เด็ดบัวไม่ไว้ใย เช่น เธอกับฉันคบกันมาตั้งนานมาผิดใจกันด้วยเรื่องเล็กน้อย จะเด็ดบัวไม่ไว้ใยเชียวหรือ.

          นอกจากนี้มีอีกสำนวนหนึ่งที่มีความหมายคล้ายกันว่า เด็ดปลีไม่มีใย ปลี ในที่นี้หมายถึงปลีของกล้วย ซึ่งมีใยเหมือนใยบัว.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

น้ำลายสอ (๒๑ ตุลาคม ๒๕๕๖)

น้ำลายสอ

          น้ำลายสอ หมายถึง น้ำลายหลั่งออกมาเต็มปากเมื่อมีสิ่งกระตุ้น อย่างเมื่อได้กลิ่นหรือเห็นอาหารที่มีรสดีถูกปากเป็นต้น ทำให้เกิดอาการอยากกินมาก ๆ เช่น พอคุณแม่บีบมะนาวลงในครกน้ำพริกกะปิ ฉันได้กลิ่นก็น้ำลายสอขึ้นมาทันที. วันนี้คุณยายทำข้าวเหนียวมะม่วง เห็นแล้วน้ำลายสอ แต่ต้องอดใจไว้เพราะกำลังลดน้ำหนัก

          คำว่า สอ  มีหมายความว่า ประดังกัน ออกัน เดิมไม่ได้ใช้เฉพาะในคำว่า น้ำลายสอ เท่านั้น ดังปรากฏในเสภาเรื่องขุนช้างขุนแผน ตอนกำเนิดพลายงาม กล่าวถึงความชุลมุนวุ่นวายบนเรือนของขุนช้าง เมื่อนางวันทองจะคลอดบุตร ดังคำประพันธ์ว่า “ร้องเรียกหาด่าคนอลหม่าน บนนอกชานพวกผู้หญิงวิ่งออกสอ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

พระมหาชนก (๒ ธันวาคม ๒๕๕๖)

พระมหาชนก

          พระมหาชนก  เป็นชื่อของพระโพธิสัตว์ในเรื่องมหาชนกชาดก  ทรงบำเพ็ญวิริยบารมี คือ ความเพียรพยายามทำกิจอย่างไม่ท้อถอย

          มหาชนกชาดก เป็นชาดกเรื่องที่ ๒ ในทศชาติ กล่าวถึง พระมหาชนก ซึ่งพระบิดาถูกชิงราชสมบัติ คิดจะไปชิงราชสมบัติคืน จึงได้ลาพระมารดาออกไปค้าขายทางทะเลแต่เรือเกิดอับปางลง พระองค์เพียรพยายามว่ายน้ำอยู่ถึง ๗ วัน ๗ คืน จึงได้รับความช่วยเหลือจากนางมณีเมขลาซึ่งมีหน้าที่ดูแลมหาสมุทร นางอุ้มพระมหาชนกไปวางไว้ ณ เมืองมิถิลาซึ่งกำลังว่างกษัตริย์  พระมหาชนกได้รับการอภิเษกเป็นพระราชา ทรงครองราชสมบัติด้วยทศพิธราชธรรม ทรงคำนึงว่าผู้ฉลาดควรมีความตั้งใจในการทำงาน ไม่เบื่อหน่ายงานของตน แม้ตกทุกข์ได้ยากก็ไม่ควรหมดหวัง เมื่อได้รับความสุขก็ควรตั้งใจทำประโยชน์ให้ยิ่ง ๆ ขึ้น  ต่อมาพระมหาชนกได้ออกบวชเพื่อบำเพ็ญบารมี

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

โป้ปดมดเท็จ (๒๑ พฤศจิกายน ๒๕๕๖)

โป้ปดมดเท็จ

          คำว่า ปด หมายถึง พูดเท็จ จงใจกล่าวคำที่ไม่เป็นจริง เช่น เด็กคนนั้นหนีเรียนแต่ปดพ่อแม่ว่าวันนี้โรงเรียนหยุด ใช้ว่า ปดโป้ หรือ โป้ปด ก็มี. อักขราภิธานศรับท์ของหมอบรัดเลย์อธิบายคำว่า ปดโป้ หมายถึง “พูดมุษาอึงโอ้อยู่” และในบทละครนอกเรื่องไกรทอง พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย นางตะเภาทองและนางตะเภาแก้วตัดพ้อต่อว่าไกรทองที่หลอกนางว่าจะไปหาครูแต่กลับไปหานางวิมาลาและพาขึ้นมาบนเรือน ดังคำประพันธ์ว่า

          “จึงว่าดูเอาหรือเจ้าไกร            ว่าจะไปหาครูสักประเดี๋ยว
          มิรู้ช่างโป้ปดลดเลี้ยว              ไปเที่ยวเกี้ยวชู้แล้วพามา”

          คำว่า โป้ปด ใช้ซ้อนกับคำว่า เท็จ และเพิ่มเสียงว่า มด เชื่อมเป็น โป้ปดมดเท็จ มักใช้หมายถึงลักษณะนิสัยที่ชอบพูดเท็จ เช่น ถ้าเธอชอบโป้ปดมดเท็จอย่างนี้ อีกหน่อยจะไม่มีใครเชื่อถือคำพูดของเธอ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.