สนตะพาย (๑๗ ตุลาคม ๒๕๕๐)

สนตะพาย

          คำว่า สน หมายความว่า เอาเชือกร้อยผ่านรูอย่างสนเข็ม. คำว่า ตะพาย หมายถึง ผนังช่องจมูกวัวควายที่เจาะให้ร้อยเชือกได้. กิริยาที่เอาเชือกร้อยจมูกวัวควายนี้ เรียกว่า สนตะพาย.  เมื่อสนตะพายวัวควายแล้ว ก็สามารถจูงวัวควายไปไหน ๆ หรือผูกหลักไว้ตามความต้องการได้

          คำว่า สนตะพาย ถ้านำมาใช้แก่คน มีความหมายว่า ชักจูงให้เชื่อหรือทำตามได้  เปรียบเหมือนกับควายที่ถูกสนตะพายหรือถูกจูงจมูก เช่น เสียแรงที่เล่าเรียนมาก็มาก แต่กลับยอมให้เขาสนตะพายอยู่ได้.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๗ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.


 

กร้าว-ก้าวร้าว (๒๕ กันยายน ๒๕๕๐)

กร้าว-ก้าวร้าว

          คำว่า ก้าวร้าว ไม่เกี่ยวข้องกับคำว่า กร้าว

          คำว่า กร้าว หมายความว่า แข็งกระด้าง ไม่นุ่มนวล เช่น เขาพูดเสียงกร้าวด้วยความไม่พอใจ. ฝ่ายโน้นมีท่าทีแข็งกร้าว คงไม่ยอมแพ้เราง่าย ๆ.

          ส่วนคำว่า ก้าวร้าว หมายความว่า ล่วงเกินผู้อื่นอย่างไม่เกรงใจ แสดงอารมณ์รุนแรงอย่างไม่เกรงใจใคร  โดยแสดงออกทางกิริยาวาจา เช่น คุณไม่ควรก้าวร้าวผู้บังคับบัญชา. พ่อแม่กลุ้มใจที่ลูกมีพฤติกรรมก้าวร้าว ชอบรังแกเพื่อน ใช้คำหยาบคายและแสดงอารมณ์รุนแรงต่อผู้ใหญ่.

          คำว่า กร้าว พยัญชนะต้นเป็นอักษรควบ กร (อ่านว่า กอ-รอ) ส่วน ก้าวร้าว พยัญชนะต้นใช้ ก ไก่ ตัวเดียว ไม่ใช่อักษรควบ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๕ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ล่ม-อับปาง (๕ ตุลาคม ๒๕๕๐)

ล่ม-อับปาง

          ล่ม และ อับปาง เป็นคำกริยาที่ใช้กับพาหนะที่แล่นไปในน้ำหรืออยู่ในน้ำ แปลว่า จม หรือ อยู่ในสภาพทรุดเอียงไม่สามารถแล่นต่อไปได้ เช่น เรือล่ม.  แพล่ม.  โป๊ะล่ม.

          คำว่า ล่ม ใช้กับเรือขนาดเล็กโดยทั่วไปจนถึงเรือขนาดกลางรวมทั้งแพด้วย ส่วนคำว่า อับปาง ใช้กับเรือเดินทะเลเท่านั้น 

          คำว่า ล่ม และ อับปาง ยังใช้ในความหมายเปรียบเทียบ หมายถึง ประสบความล้มเหลว ไม่สามารถดำเนินต่อไปได้อย่างปรกติ เช่น ค่าเงินบาทแข็งขึ้น ทำให้กิจการค้าของเขาล่ม. เขาคิดว่าเขาร้องเพลงได้ แต่พอขึ้นเวทีก็ประหม่า จึงล่มเสียกลางคัน. เจอมรสุมหนักคราวนี้ สงสัยว่าชีวิตคู่ของเขาทั้งสองคงจะต้องอับปางลงอย่างแน่นอน

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.


 

ทรุด (๒๗ พฤศจิกายน ๒๕๕๐)

ทรุด

          คำว่า ทรุด มาจากภาษาเขมร ทฺรุฑ (อ่านว่า ตฺรุ๊ด) คำว่า ทรุด หมายถึง ยุบลง ลดระดับลง เช่น เขาถูกต่อยจนดั้งจมูกทรุด. ตึกหลังนี้เพิ่งสร้างเสร็จไม่นานก็ทรุดเสียแล้ว. ร่างของเขาทรุดฮวบลงกองกับพื้น.

          เมื่อใช้คำว่า ทรุด กับคำที่มีความหมายทางนามธรรม ทรุด จะหมายถึง ต่ำลง เลวลง เช่น ภาวะเศรษฐกิจทรุดหนัก. ฐานะของเขาทรุดลงมาก. อาการของคนไข้มีแต่ทรงกับทรุด.

          คำว่า ทรุด อาจตามด้วยคำว่า ตัว หรือ กาย เป็น ทรุดตัว หรือ ทรุดกาย เช่น เขาทรุดกายลงนั่ง. เขาทรุดตัวลงกราบแม่.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เฉียง-เฉวียง (๑๖ พฤศจิกายน ๒๕๕๐)

เฉียง-เฉวียง

          คำว่า เฉียง กับ เฉวียง มีเสียงคล้ายกัน

          คำว่า เฉียง หมายถึง เฉหรือเบี่ยงจากแนวไปทางใดทางหนึ่ง เช่น ทิศตะวันออกเฉียงเหนือ.
ห่มสไบเฉียง.

          คำว่า เฉวียง มาจากคำเขมร เฉฺวง (อ่านว่า ฉะ-เวง) ซึ่งหมายถึง ซ้าย.

         คำว่า เฉวียง ในภาษาไทย ใช้กับการห่มผ้า สวมสังวาลหรือสวมสายธุรำ เช่น ห่มผ้าสไบ
มักห่มเฉวียงบ่า คือห่มผ้าปิดทางบ่าซ้ายเปิดบ่าขวา

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

หมูในอวย (๕ พฤศจิกายน ๒๕๕๐)

หมูในอวย

          หมูในอวย แปลว่า เนื้อหมูที่ต้มสุกอยู่ในหม้อแล้ว เวลาจะกินก็กินได้ง่าย ๆ.  อวย เป็นคำภาษาจีน แปลว่า หม้อ มักหมายถึงหม้อหูเดียว หรือหม้อดินที่มีด้ามหรือหูสำหรับจับ

          หมูในอวย เมื่อใช้เป็นสำนวน หมายถึง สิ่งที่อยู่ในกำมือแล้ว จะทำอย่างไรกับสิ่งนั้นก็ได้ จะต้องการเมื่อไรก็ได้เมื่อนั้น หรือเอาชนะได้ง่าย ๆ

          คำว่า หมู ถ้าใช้เป็นสำนวน หมายถึง ง่าย สะดวก.  ถ้าเป็น หมูในอวย ก็ยิ่งง่ายขึ้นไปอีก เหมือนกับรอให้กินหรือพร้อมที่จะให้กินได้ทุกเวลา.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๕ พฤศจิกายน  พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ทะลุ (๒๖ พฤศจิกายน ๒๕๕๐)

ทะลุ

          คำว่า ทะลุ เขียน ท ทหาร  สระอะ  ล ลิง  สระอุ.  มาจากภาษาเขมร ธฺลุะ (อ่านว่า ทะ-ลุ) คำว่า ทะลุ หมายถึงเป็นรูเป็นช่อง หรือทำให้เป็นรูเป็นช่อง เช่น กระทะทะลุใช้ไม่ได้. เขาถูกแทงทะลุหลัง. มีทางเดินทะลุออกหลังวัด. เราช่วยกันทะลุกำแพงจนเป็นช่อง.

          คำว่า ทะลุ อาจใช้ร่วมกับคำอื่นได้ เช่น

          ทะลุปรุโปร่ง หมายถึง เห็นหรือเข้าใจอย่างแจ่มแจ้ง เช่น เขาเข้าใจได้ทะลุปรุโปร่งว่าทำไมเด็กจึงมีพฤติกรรมเช่นนี้.

          ทะลุกลางปล้อง หมายถึง พูดสอดขัดจังหวะอย่างไม่มีมารยาทในขณะที่ผู้อื่นกำลังพูดกันอยู่ เช่น พวกเรากำลังปรึกษากันเรื่องการทำกิจกรรม เขาก็ทะลุกลางปล้องขึ้นมาว่าไปเที่ยวกันดีกว่า.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.