สารานุกรม (๓๐ กันยายน ๒๕๕๐)

สารานุกรม

          สารานุกรม มาจากคำว่า สาร (อ่านว่า สาระ) แปลว่า เรื่องราว เนื้อหา   กับคำว่า อนุกรม แปลว่า ลำดับ  คำว่า สารานุกรม ตรงกับคำภาษาอังกฤษว่า encyclopaedia (อ่านว่า เอ็น-ไซ-โคฺล-พี-เดีย)

          สารานุกรม คือ หนังสือที่รวบรวมความรู้ และจัดเรียงคำตามลำดับอักษร หรืออาจใช้วิธีอื่นใดที่จะค้นหาได้สะดวกรวดเร็ว มีคำอธิบายเรื่องราวนั้น ๆ ค่อนข้างละเอียด

          สารานุกรมอาจเป็นเรื่องเฉพาะสาขาวิชาใดวิชาหนึ่ง เช่น สารานุกรมดนตรี. สารานุกรมประวัติศาสตร์ไทย. หรืออาจรวบรวมเรื่องราวเฉพาะถิ่น เช่น สารานุกรมวัฒนธรรมภาคใต้. หรือรวมทุก ๆ เรื่อง เช่น สารานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓๐ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ไม่ดูตาม้าตาเรือ (๑๙ กันยายน ๒๕๕๐)

ไม่ดูตาม้าตาเรือ

          ตา คือ ตาตารางบนกระดานหมากรุก มี ๖๔ ตา    ม้า และ เรือ เป็นตัวหมากรุก  ม้าเป็นตัวหมากรุกที่เดินหักมุมไปสามตา ส่วนเรือเป็นตัวหมากรุกที่เดินตามยาวได้ตลอดกระดาน ทั้งม้าและเรือมีลักษณะการเดินเป็นพิเศษ ทำให้ระวังยาก

          ไม่ดูตาม้าตาเรือ คือ ไม่ระมัดระวัง ไม่ดูตาที่ม้าหรือเรือของอีกฝ่ายหนึ่งจะเดินมาได้ อาจจะต้องถูกม้าหรือเรือกิน ทำให้เสียตัวหมากรุกไป

          เมื่อนำมาใช้เป็นสำนวน  ไม่ดูตาม้าตาเรือ หมายความว่า สะเพร่า ไม่ระมัดระวัง เช่น เดินไม่ดูตาม้าตาเรือเตะถังใส่น้ำ น้ำกระฉอกเลอะพื้นหมดแล้ว. เขาเดินตรงไปหาเพื่อนที่อยู่มุมห้อง โดยไม่ดูตาม้าตาเรือว่าเพื่อนกำลังพูดอยู่กับใคร.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๙ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เงาะถอดรูป (๒๑ พฤศจิกายน ๒๕๕๐)

เงาะถอดรูป

          เงาะถอดรูป เป็นสำนวน หมายความว่า เปลี่ยนแปลงเป็นคนสวยงามขึ้นในทันใด.

          สำนวนนี้ได้มาจากเรื่องสังข์ทอง ซึ่งเป็นชาดกเรื่องหนึ่งในปัญญาสชาดก (อ่านว่า ปัน-ยาด-สะ-ชา-ดก) มีชื่อว่า สุวรรณสังข์ชาดก (อ่านว่า สุ-วัน-นะ-สัง-ชา-ดก).  พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ได้ทรงนำมาแต่งเป็นบทละครนอก มีชื่อว่า สังข์ทอง.  ตัวเอกของเรื่องชุบตัวเป็นทองแล้วเอารูปเงาะหน้าตาน่าเกลียดสวมทับไว้  เมื่อถอดรูปเงาะออกก็เห็นรูปงามภายใน

          คำว่า เงาะถอดรูป จึงนำมาใช้เป็นสำนวนเปรียบเทียบคนที่เดิมดูไม่สวย แต่เมื่อมาแต่งตัวแล้วก็สวยขึ้นในทันทีว่าเหมือน เงาะถอดรูป

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

พระราชทาน (๓๐ ตุลาคม ๒๕๕๐)

พระราชทาน

         พระราชทาน เป็นคำราชาศัพท์ แปลว่า การให้ของพระราชา ใช้หมายถึงกริยา ให้ เมื่อพระเจ้าแผ่นดินหรือพระราชวงศ์ชั้นสูงให้สิ่งใดสิ่งหนึ่งแก่ผู้อื่น สิ่งนั้นอาจเป็นสิ่งของ เช่น พระราชทานบ้าน. อาจเป็นเงิน เช่น พระราชทานทุนการศึกษา  พระราชทานทรัพย์ช่วยผู้ประสบภัย. สิ่งที่ให้เป็นยศถาบรรดาศักดิ์ เช่น พระราชทานยศนายพล พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์. สิ่งที่ให้เป็นนามธรรม เช่น พระราชทานพระเมตตา. เป็นสิ่งประดิษฐ์ เช่น พระราชทานกังหันชัยพัฒนา.

          คำว่า พระราชทาน เป็นคำราชาศัพท์แล้ว จึงไม่ต้องเติมคำว่า ทรง ข้างหน้า. ใช้ว่า พระราชทาน เท่านั้น ไม่ใช่ ทรงพระราชทาน

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

พระในบ้าน (๒๐ พฤศจิกายน ๒๕๕๐)

พระในบ้าน

          พระในบ้าน เป็นสำนวน หมายถึง ผู้ที่ควรเคารพยกย่องเสมือนเป็นพระภิกษุผู้ประเสริฐ คือ บิดามารดาที่อยู่ในบ้านนั่นเอง. ทั้งนี้เพราะบิดามารดาเป็นผู้ให้กำเนิดเลี้ยงดูบุตรตั้งแต่แรกเกิดให้มีชีวิตรอด เลี้ยงดูให้เจริญเติบโต อบรมให้เป็นคนดี มีความประพฤติดี ซึ่งจะทำให้เป็นคนดีของสังคมต่อไปในอนาคต   ทั้งยังบำรุงด้วยการให้ศึกษาเล่าเรียนและให้มีความรู้เพื่อเลี้ยงตัวเองได้ในอนาคต. 

          บุตรที่ดีจึงต้องกตัญญู เคารพ นอบน้อม เชื่อฟัง ไม่กล่าวร้ายต่อบิดามารดา และประพฤติตนเป็นคนดี

          การเลี้ยงดูบิดามารดาทำให้ได้บุญเสมือนทำบุญกับพระ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.