หมาเห่าใบตองแห้ง (๔ พฤศจิกายน ๒๕๕๐)

หมาเห่าใบตองแห้ง

          หมาเห่าใบตองแห้ง เป็นสำนวน มีความหมายว่า พูดเอะอะแสดงวาจาว่าเป็นคนเก่งกล้าไม่กลัวใคร แต่จริง ๆ แล้วขี้ขลาดและไม่กล้าจริง

          หมาเห่าใบตองแห้ง เป็นสำนวนที่เปรียบเทียบกับสุนัขที่ชอบเห่าใบตองแห้ง คือเห่าใบกล้วยที่แห้งติดอยู่กับต้น เวลาลมพัดใบกล้วยแห้งจะแกว่งหรือเสียดสีกัน มีเสียงแกรกกราก. สุนัขเห็นอะไรไหว ๆ หรือได้ยินเสียงแกรกกรากก็จะเห่าขึ้น แต่ก็เห่าไปอย่างนั้นเอง ไม่กล้าไปกัดใบตองแห้ง. กิริยาของสุนัขนี้จึงนำมาเปรียบกับคนที่ชอบพูดจาเอะอะในลักษณะที่อวดตัวว่าเก่งกล้า แต่ที่จริงแล้วก็ไม่ได้กล้าสมกับคำพูด เช่น พวกนี้หมาเห่าใบตองแห้งทั้งนั้น ได้แต่ตะโกนด่าเขาลับหลัง ถ้าเขาเอาจริงก็ขี้คร้านจะวิ่งหนีไม่ทัน.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๔ พฤศจิกายน  พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ล้น-ท้น (๒๕ พฤศจิกายน ๒๕๕๐)

ล้น-ท้น

          คำว่า ล้น กับ ท้น มีเสียงและความหมายคล้ายกัน

          คำว่า ล้น หมายถึง มากเกินกำหนดจนคงอยู่ไม่ได้ในที่บรรจุ เช่น น้ำล้นตุ่ม. ตักข้าวจนล้นจาน. หมายถึง แน่นมาก เช่น ผู้ฟังแน่นขนัดล้นห้องประชุม. และหมายถึง ปฏิบัติตนเกินความพอเหมาะพอดี เช่น เด็กคนนี้ออกจะล้น ดูไม่มีสัมมาคารวะ.

          ส่วนคำว่า ท้น หมายถึง มากเกินกำหนดจนแทบจะคงอยู่ไม่ได้ พร้อมที่จะล้นออก เช่น น้ำท้นฝั่ง. และหมายถึงอาการที่เนื้อนูนขึ้นเพราะถูกรัดรึงเป็นต้น เช่น กางเกงรัดเอวมากจนเนื้อเหนือขอบเอวท้นขึ้นมา. ทั้งยังหมายถึง มากยิ่ง ได้เช่นเดียวกับ ล้น มักใช้กับความรู้สึก เช่น เขาทุกข์ท้นจนเหลือระงับ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

หงอน-เครา (๑๔ พฤศจิกายน ๒๕๕๐)

หงอน-เครา

          หงอน คือขนหรือเนื้อที่งอกขึ้นบนหัวไก่หรือหัวนกบางชนิด.  หงอนเป็นสิ่งที่สวยงาม ไก่ตัวผู้มีหงอนเป็นสีแดงอยู่บนหัว. นกบางชนิด เช่น ไก่ฟ้าพญาลอ นกยูง นกกระตั้ว มีหงอนเป็นขนสีสวย. สัตว์ในนิยายบางชนิด เช่น พญานาค จะมีหงอนที่ศีรษะด้วย

          ส่วนขนที่ห้อยอยู่ที่คางของสัตว์ เช่น พญานาค  แพะ  เรียกว่า เครา. ขนที่คางของผู้ชาย ก็เรียกว่า เครา ด้วย  หงอน กับ เครา จึงไม่เหมือนกัน.

          หงอน ใช้เรียกขนหรือเนื้อที่งอกออกมาอยู่บนหัว  ถ้าเป็นขนที่คางนั้น เรียกว่า เครา

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

หมกเม็ด (๓ พฤศจิกายน ๒๕๕๐)

หมกเม็ด

          หมกเม็ด ประกอบด้วยคำว่า หมก และ เม็ด

          หมก แปลว่า ซุกไว้ข้างใต้ เช่น ปลาช่อนมักจะหมกตัวอยู่ในโคลน. เขาแอบเอา
ไหเหล้าไปหมกไว้ในกองฟาง.

          หมก อาจใช้ในความหมายโดยปริยายว่า จมอยู่ ซุกตัวอยู่ เช่น เขาหมกตัวอยู่กับกองหนังสือทั้งวัน.

          เม็ด หมายถึง เล่ห์เหลี่ยม สาระ หรือประเด็นสำคัญ เช่น เม็ดพราย.

          หมกเม็ด หมายถึง ซ่อนประเด็นหรือสาระสำคัญไว้ ซ่อนเงื่อนไขบางประการไว้ ซ่อนเงื่อนไขซึ่งจะนำไปสู่ประเด็นอื่น   ประเด็นหรือเงื่อนไขที่ซ่อนไว้นั้น มักจะแย้งกับความหมายของสิ่งที่ปรากฏออกมาภายนอก เช่น ระเบียบนี้อ่านดูเหมือนกับให้อิสระแก่ทุกคนอย่างเต็มที่ แต่ก็หมกเม็ดไว้ที่ข้อสุดท้าย ซึ่งถ้าอ่านให้ดีก็จะรู้ว่าไม่ได้ให้อิสรภาพเต็มที่.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓ พฤศจิกายน  พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ชิด-ประชิด (๒๔ พฤศจิกายน ๒๕๕๐)

ชิด-ประชิด

          คำว่า ชิด หมายถึง ใกล้จวนติด หรือเข้าไปใกล้จนจวนติด เช่น เขานั่งชิดกัน.  คุณช่วยชิดเข้าไปอีกหน่อย.

          เมื่อมี ประ อยู่หน้า ชิด เป็น ประชิด  ความหมายแคบเข้าเล็กน้อย คือ หมายถึงอาการที่เคลื่อนเข้าชิด มักด้วยเจตนาร้าย เช่น ผู้ร้ายเข้าประชิดตัวแล้วเอาปืนจี้. ข้าศึกเข้าประชิดพระนคร. หรือหมายถึง สภาพที่อยู่ชิดหลังจากที่เคลื่อนเข้ามาใกล้ เช่น กองกำลังข้าศึกตั้งทัพอยู่ประชิดพระนคร.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

สาแหรก (๒๓ ตุลาคม ๒๕๕๐)

สาแหรก

          คำว่า สาแหรก ใช้หมายถึงเครื่องหาบของต่าง ๆ ทำด้วยหวายเป็น ๔ สาย ตอนบนรวบเข้าทำเป็นหูสำหรับสอดไม้คาน  ตอนล่างขัดเป็นสี่เหลี่ยมสำหรับวางกระจาดเป็นต้น เช่น ในสาแหรกข้างหนึ่งมีอาหารคาว อีกข้างหนึ่งมีอาหารหวาน. สาแหรกอาจปรากฏในสำนวน ใส่สาแหรกแขวนไว้ หมายถึงเลี้ยงดูอย่างพะเน้าพะนอไม่ต้องให้ทำอะไร

          นอกจากนั้น สาแหรกยังมีความหมายโดยปริยายว่า ลักษณะลายเส้นที่ลากลงมาหรือพาดขวางตัดกัน เช่น ชมพู่พันธุ์หนึ่ง ผลใหญ่สีชมพู มีลายสีแดงเข้มเป็นเส้น ๆ ตามยาว เรียกว่า ชมพู่สาแหรก. แสงสะท้อนที่เป็นเส้นตัดกันในเม็ดพลอยทับทิม ก็เรียกว่า สาแหรก เช่น ทับทิมเม็ดนี้มีสาแหรกสวยมาก.

          คำว่า สาแหรก อาจมาจากคำเขมร สงฺแรก (อ่านว่า ซอง-แรก) ซึ่งหมายถึง เครื่องหาบ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.


 

น้ำท่วมหลังเป็ด (๒๓ พฤศจิกายน ๒๕๕๐)

น้ำท่วมหลังเป็ด

          น้ำท่วมหลังเป็ด เป็นสำนวน ใช้เปรียบเทียบว่า ไม่มีวันที่จะเกิดขึ้นได้ ไม่มีทางเป็นไปได้ ไม่ว่าจะนานแค่ไหนก็ไม่มีวันเกิดขึ้นได้ เช่น ถ้าจะให้ฉันไปประกวดนางงามน่ะหรือ ไว้น้ำท่วมหลังเป็ดเสียก่อนเถอะ.

          เป็ดเป็นสัตว์ที่มีตีนแบน ระหว่างนิ้วมีพังผืดยึดติดกันทำให้ว่ายน้ำได้ดี  เป็ดจะปักหัวลงในน้ำเพื่อหาอาหารในที่น้ำตื้น ๆ แต่ตัวเป็ดจะไม่จมลงในน้ำ เพราะขนเป็ดเป็นมัน ไม่เปียกน้ำ จึงกล่าวว่าน้ำไม่มีโอกาสท่วมหลังเป็ด และนำมาใช้เป็นสำนวน

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.