จริยธรรม-จริยศาสตร์ (๑๓ ธันวาคม ๒๕๕๐)

จริยธรรม-จริยศาสตร์

          จริยธรรม (อ่านว่า จะ-ริ-ยะ-ทำ) จริยธรรม ประกอบด้วยคำว่า จริย (อ่านว่า จะ-ริ-ยะ) แปลว่า ความประพฤติ หรือกิริยาที่ควรประพฤติ. กับคำว่า ธรรม ซึ่งในที่นี้แปลว่า กฎ หรือ กฎเกณฑ์.

          จริยธรรม หมายถึง กฎเกณฑ์สำหรับประพฤติปฏิบัติ เช่น การดังฟังโทรศัพท์เป็นการละเมิดสิทธิเสรีภาพส่วนบุคคล ผิดทั้งกฎหมายและจริยธรรม. หนังสือพิมพ์ที่ชอบลงข่าวผิดพลาดโดยไม่ตรวจสอบให้ดี ถือว่าเป็นสื่อที่ขาดจริยธรรม.

          ศาสตร์หรือวิชาที่เกี่ยวข้องกับจริยธรรม เรียกว่า จริยศาสตร์ ซึ่งเป็นสาขาหนึ่งของวิชาปรัชญา จริยศาสตร์ศึกษาเกี่ยวกับความประพฤติและการครองชีวิตในทำนองว่าอะไรดี อะไรชั่ว อะไรถูก อะไรผิด หรืออะไรควร อะไรไม่ควร. ทั้งจริยธรรมและจริยศาสตร์ ตรงกับคำภาษาอังกฤษว่า ethics (อ่านว่า เอ-ทิกส์)

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

คนชายขอบ (๒๓ ธันวาคม ๒๕๕๐)

คนชายขอบ

          คนชายขอบ คือ คนที่อยู่ห่างไกลจากสังคม มักหมายถึงผู้ที่ไม่ได้รับการดูแล ไม่ได้รับบริการหรือความคุ้มครองจากรัฐอย่างที่คนอื่น ๆ ได้รับ. เป็นคนที่ต้องดูแลตนเอง และมีวัฒนธรรมของตนเอง ที่อาจจะแตกต่างจากวัฒนธรรมของคนที่อยู่ในเมือง

          คนชายขอบ ต่างจากคนหลังเขา ตรงที่ คนหลังเขา เน้นการไม่รับรู้ข่าวสาร จึงกลายเป็นคนที่ไม่ทันสังคม ไม่ทันโลก. แต่คนชายขอบเน้นคนที่มีอิสระ มีพฤติกรรม ความคิด หรือวัฒนธรรมของตนเอง และพยายามให้สังคมยอมรับกลุ่มของตน.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ลูกปลา-ลูกปา (๒๒ ธันวาคม ๒๕๕๐)

ลูกปลา-ลูกปา

          ลูกปลา คำว่า ปลา นอกจากจะหมายถึง ลูกของปลา แล้ว ยังหมายถึงกระดาษที่ทำเป็นชิ้นกลม ๆ เล็ก ๆ ปิดตามตัวว่าวเพื่อตรึงด้ายสักให้ติดกับกระดาษว่าว

          ส่วน ลูกปา ที่หมายถึง แถบหรือชิ้นกระดาษสีต่าง ๆ ที่ใช้โปรยหรือขว้างปากันในงานรื่นเริง เช่น พอขบวนรถนางงามแล่นมา พวกเราก็โปรยลูกปาลงมาต้อนรับ.

          ลูก ในคำว่า ลูกปลา หมายถึงปลาที่เกิดใหม่. ส่วน ลูก ในคำว่า ลูกปา หมายถึง สิ่งที่เป็นรูปกลม ๆ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เห็นกงจักรเป็นดอกบัว (๑๑ ธันวาคม ๒๕๕๐)

เห็นกงจักรเป็นดอกบัว

          เห็นกงจักรเป็นดอกบัว หมายความว่า เห็นผิดเป็นชอบ เห็นสิ่งที่ชั่วที่ไม่ถูกว่าเป็นสิ่งดีเป็นสิ่งถูกต้อง จึงเป็นเหตุให้ต้องรับโทษ

          สำนวนนี้มาจากนิทานชาดกเรื่องมิตตวินทุกะชาดก (อ่านว่า มิด-ตะ-วิน-ทุ-กะ-ชา-ดก).
มิตตวินทุกะ เป็นคนไม่เชื่อฟังมารดา ไม่ยอมรักษาศีลฟังธรรมหรือรักษาอุโบสถ จึงตกนรก และเห็น
สัตว์นรกกำลังทูนกงจักรซึ่งหมุนอยู่บนศีรษะ มีโลหิตไหล เสวยทุกขเวทนาอยู่. แต่มิตตวินทุกะกลับเห็นกงจักรนั้นเป็นดอกบัวว่ามีลักษณะงดงามมาก จึงขอกงจักรมาไว้บนศีรษะตน. กงจักรซึ่งหมุนอยู่ตลอดเวลาทำให้ศีรษะของมิตตวินทุกะได้รับบาดเจ็บ มิตตวินทุกะต้องรับทุกขเวทนาสาหัส.

          เมื่อนำมาใช้เป็นสำนวน เห็นกงจักรเป็นดอกบัว จึงหมายความว่า เห็นผิดเป็นชอบ เช่น เขาเชื่อเพื่อนว่าเสพยาบ้าแล้วจะสบายขึ้น ปรากฏว่าเดี๋ยวนี้กลายเป็นคนติดยา เลิกไม่ได้ นี่เป็นเพราะเขาเห็นกงจักรเป็นดอกบัวแท้ ๆ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ลูก หลาน เหลน โหลน (๒๑ ธันวาคม ๒๕๕๐)

ลูก หลาน เหลน โหลน

          ในบทเพลงปลุกใจให้รักชาติรักผืนแผ่นดินไทยเพลงหนึ่ง มีข้อความว่า ลูกหลานเหลนโหลนภายหน้า จะได้มีพสุธาอาศัย คนทั่วไปรู้จักคำว่า ลูก หลาน เหลน และรู้ว่า เหลนเป็นลูกของหลาน และหลานเป็นลูกของลูก จึงมักจะคิดว่า โหลน น่าจะเป็นลูกของเหลนด้วย. แต่ที่ถูกนั้น โหลน เป็นเพียงคำสร้อยที่มาต่อท้ายคำว่า ลูก หลาน เหลน ให้ได้จังหวะ ๔ พยางค์ ไม่มีความหมายอะไร. ที่ถูกนั้น ลูกของเหลน เรียกว่า ลื่อ. ลูกของลื่อ เรียกว่า ลืบ. และลูกของลืบ เรียกว่า ลืด.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

รุ่ย-ลุ่ย (๒๐ ธันวาคม ๒๕๕๐)

รุ่ย-ลุ่ย

          คำว่า รุ่ย ที่ใช้ ร เรือ  หมายถึง หลุดออกจากที่เดิมทีละน้อย เช่น ชายผ้าเย็บไว้ไม่ดี รุ่ยออกมาทีละเส้นสองเส้น.

          คำว่า ลุ่ย ที่ใช้ ล หมายถึง เลื่อนหลุดจากที่เพราะคลายตัวออกจากที่ผูกที่มัดไว้ เช่น ผ้านุ่งที่มีเนื้อเบาลื่น ถ้านุ่งไม่ดีเหน็บไม่แน่นก็จะลุ่ยเลื่อนหลุดได้.  ผมมวยที่เกล้าไว้ไม่แน่นขยับไปมาก็ลุ่ยลงได้.

          รุ่ย กับ ลุ่ย มีความหมายร่วมกัน คือ หลุดออก. แต่ รุ่ย มีความหมายว่า หลุดออกเป็นส่วนย่อย ๆ. ส่วน ลุ่ย หมายความว่า เลื่อนหลุดออกมา

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๐ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.