ลูกปลา-ลูกปา (๒๒ ธันวาคม ๒๕๕๐)

ลูกปลา-ลูกปา

          ลูกปลา คำว่า ปลา นอกจากจะหมายถึง ลูกของปลา แล้ว ยังหมายถึงกระดาษที่ทำเป็นชิ้นกลม ๆ เล็ก ๆ ปิดตามตัวว่าวเพื่อตรึงด้ายสักให้ติดกับกระดาษว่าว

          ส่วน ลูกปา ที่หมายถึง แถบหรือชิ้นกระดาษสีต่าง ๆ ที่ใช้โปรยหรือขว้างปากันในงานรื่นเริง เช่น พอขบวนรถนางงามแล่นมา พวกเราก็โปรยลูกปาลงมาต้อนรับ.

          ลูก ในคำว่า ลูกปลา หมายถึงปลาที่เกิดใหม่. ส่วน ลูก ในคำว่า ลูกปา หมายถึง สิ่งที่เป็นรูปกลม ๆ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เห็นกงจักรเป็นดอกบัว (๑๑ ธันวาคม ๒๕๕๐)

เห็นกงจักรเป็นดอกบัว

          เห็นกงจักรเป็นดอกบัว หมายความว่า เห็นผิดเป็นชอบ เห็นสิ่งที่ชั่วที่ไม่ถูกว่าเป็นสิ่งดีเป็นสิ่งถูกต้อง จึงเป็นเหตุให้ต้องรับโทษ

          สำนวนนี้มาจากนิทานชาดกเรื่องมิตตวินทุกะชาดก (อ่านว่า มิด-ตะ-วิน-ทุ-กะ-ชา-ดก).
มิตตวินทุกะ เป็นคนไม่เชื่อฟังมารดา ไม่ยอมรักษาศีลฟังธรรมหรือรักษาอุโบสถ จึงตกนรก และเห็น
สัตว์นรกกำลังทูนกงจักรซึ่งหมุนอยู่บนศีรษะ มีโลหิตไหล เสวยทุกขเวทนาอยู่. แต่มิตตวินทุกะกลับเห็นกงจักรนั้นเป็นดอกบัวว่ามีลักษณะงดงามมาก จึงขอกงจักรมาไว้บนศีรษะตน. กงจักรซึ่งหมุนอยู่ตลอดเวลาทำให้ศีรษะของมิตตวินทุกะได้รับบาดเจ็บ มิตตวินทุกะต้องรับทุกขเวทนาสาหัส.

          เมื่อนำมาใช้เป็นสำนวน เห็นกงจักรเป็นดอกบัว จึงหมายความว่า เห็นผิดเป็นชอบ เช่น เขาเชื่อเพื่อนว่าเสพยาบ้าแล้วจะสบายขึ้น ปรากฏว่าเดี๋ยวนี้กลายเป็นคนติดยา เลิกไม่ได้ นี่เป็นเพราะเขาเห็นกงจักรเป็นดอกบัวแท้ ๆ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ลูก หลาน เหลน โหลน (๒๑ ธันวาคม ๒๕๕๐)

ลูก หลาน เหลน โหลน

          ในบทเพลงปลุกใจให้รักชาติรักผืนแผ่นดินไทยเพลงหนึ่ง มีข้อความว่า ลูกหลานเหลนโหลนภายหน้า จะได้มีพสุธาอาศัย คนทั่วไปรู้จักคำว่า ลูก หลาน เหลน และรู้ว่า เหลนเป็นลูกของหลาน และหลานเป็นลูกของลูก จึงมักจะคิดว่า โหลน น่าจะเป็นลูกของเหลนด้วย. แต่ที่ถูกนั้น โหลน เป็นเพียงคำสร้อยที่มาต่อท้ายคำว่า ลูก หลาน เหลน ให้ได้จังหวะ ๔ พยางค์ ไม่มีความหมายอะไร. ที่ถูกนั้น ลูกของเหลน เรียกว่า ลื่อ. ลูกของลื่อ เรียกว่า ลืบ. และลูกของลืบ เรียกว่า ลืด.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ออกยักษ์ออกโขน-ออกงิ้ว (๑ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๑)

ออกยักษ์ออกโขน-ออกงิ้ว

          สำนวน ออกยักษ์ออกโขน มาจากการเล่นโขน. ออกยักษ์ หมายถึง ออกท่ายักษ์ ซึ่งมีท่าเต้นโครมคราม เมื่อใช้เป็นสำนวน ออกยักษ์ออกโขน มี ๒ ความหมาย ความหมายแรกหมายถึง การเล่นสนุกอึกทึกครึกโครมอย่างออกท่ายักษ์ในการเล่นโขน มักใช้กับเด็กที่เล่นคะนอง เช่น เด็กผู้ชายชอบเล่นออกยักษ์ออกโขน. อีกความหมายหนึ่ง หมายถึง ทำท่าและออกเสียงตึงตังด้วยความโกรธ เช่น วันนี้หัวหน้าโกรธใครมาก็ไม่รู้ ออกยักษ์ออกโขนแต่เช้าเลย.

          ออกงิ้ว หมายถึง แสดงท่าทางและส่งเสียงเอะอะตึงตังอย่างเล่นงิ้ว เป็นการแสดงความโกรธอย่างเต็มที่ เช่น ผู้หญิง ๒ คนนี้ทะเลาะกัน ออกงิ้วกันกลางถนน ไม่รู้จักอายคนเขาบ้าง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ซ้น-เคล็ด (๒๑ มกราคม ๒๕๕๑)

ซ้น-เคล็ด

          คำว่า ซ้น คือ การเคลื่อนของปลายกระดูกไปจากตำแหน่งปรกติ เมื่อปลายอีกด้านหนึ่งถูกกระแทกอย่างแรง. ปลายกระดูกดังกล่าวและเอ็นที่ยึดมักได้รับบาดเจ็บ จึงปวดและบวม เช่น เมื่อนิ้วถูกกระแทก กระดูกที่โคนนิ้วจะเคลื่อน เป็นอาการนิ้วซ้น.

          คำว่า เคล็ด คือ อาการบาดเจ็บเนื่องจากเอ็นบริเวณข้อถูกดึง ดัน หรือถูกงัดนาน ๆ หรือโดยแรง ทำให้เอ็นช้ำหรือฉีกขาด จึงปวดและอาจมีอาการบวมด้วย เช่น นอนตกหมอนทำให้คอเคล็ด. ตำรวจจับผู้ร้ายไขว้แขนจนแขนเคล็ด.

          อาการที่เท้าพลิกหรือที่เรียกว่าเท้าแพลงก็จะทำให้เกิดอาการเคล็ด.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๑ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

แสบ กับ ปวดแสบปวดร้อน (๑๑ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๑)

แสบ กับ ปวดแสบปวดร้อน

          แสบ เป็นอาการที่รู้สึกเจ็บร่วมกับรู้สึกระคายเคืองอย่างแรง อาจรวมถึงอาการรู้สึกเผ็ดร้อน เกิดขึ้นเมื่อปลายประสาทบริเวณที่เป็นเนื้อเยื่ออ่อน เช่น ตา ลิ้น คอ หรือบริเวณที่เป็นแผลถูกกรด ด่าง พริก หรือเกลือเป็นต้น เช่น แสบตา แสบปาก แสบลิ้น แสบคอ

          แสบ เมื่อเกิดร่วมกับอาการปวดจากการถูกไฟ ถูกน้ำร้อนลวก ถูกความเผ็ด หรือถูกน้ำมันระกำ เป็นต้น เรียกว่า ปวดแสบปวดร้อน ซึ่งเป็นอาการรู้สึกเจ็บต่อเนื่อง ระคายเคืองและร้อนผ่าว

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ระดมสมอง (๑๐ มกราคม ๒๕๕๑)

ระดมสมอง


          คำว่า ระดมสมอง ตรงกับคำภาษาอังกฤษว่า brainstorm หมายถึง ประชุมกันโดยทุกคนในที่ประชุมแสดงความคิดเห็นให้มากที่สุดเกี่ยวกับหัวข้อที่กำหนด เพื่อนำผลสรุปไปดำเนินการหรือแก้ปัญหา เช่น สภาวิจัยแห่งชาติจัดประชุมระดมสมองนักวิจัยทั่วประเทศ เพื่อหาแนวทางการวิจัยให้สอดคล้องและเป็นไปตามความต้องการของประเทศ. ข้าราชการ นักธุรกิจ และนักวิชาการ เข้าร่วมประชุมระดมสมองวางแผนการลงทุนของประเทศเพื่อเสนอรัฐบาล.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๐ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.