ผลิต (๑๕ มกราคม ๒๕๕๑)

ผลิต

          คำว่า ผลิต (อ่านว่า ผะ-หฺลิด)

          ผลิต แปลว่า ทำให้เกิดมีขึ้นตามที่ต้องการ เช่น เครื่องจักรทำให้ผลิตสินค้าได้รวดเร็วและมีราคาถูกลง. มีโรงงานผลิตรถยนต์หลายแห่งในประเทศเรา.   ผลิต อาจใช้กับคนก็ได้ เช่น เราผลิตครูได้ปีละหลายพันคน แต่ผลิตช่างได้น้อยมาก

          คำว่า ผลิต ออกเสียงเป็นคำสองพยางค์ เพราะเป็นคำที่เกิดจากคำว่า ผล (อ่านว่า ผะ-ละ) ในภาษาบาลี (อ่านว่า ผอ) กับ (อ่านว่า ลอ) ไม่ใช่อักษรควบ  เมื่อแปลงรูปเป็น ผลิต ซึ่งแปลว่า ที่เป็นผลแล้ว ที่ทำให้เกิดผลแล้ว จึงต้องออกเสียงเป็น ๒ พยางค์ว่า [ผะ-หฺลิด]

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

อายุขัย (๔ มกราคม ๒๕๕๑)

อายุขัย

          อายุขัย  เป็นคำที่มาจากภาษาบาลีสันสกฤต ประกอบด้วยคำว่า อายุ และ ขัย

          อายุ เป็นคำนาม แปลว่า เวลาที่ดำรงชีวิตอยู่ เวลาชั่วชีวิต หรือระยะเวลาตั้งแต่เกิดจนถึงเวลาที่กล่าวถึง

          ขัย แปลว่า ความสิ้นไป ความเสื่อมไป 

          เมื่อรวมเป็น อายุขัย จึงแปลว่า ความสิ้นไปแห่งอายุ ความหมดไปแห่งอายุ หมายถึง ความตาย นิยมใช้กับคำว่า ถึง หรือ สิ้น เป็น ถึงอายุขัย สิ้นอายุขัย เช่น คนเราเมื่อถึงอายุขัยก็ย่อมล่วงลับไปเป็นธรรมดา

          คำว่า อายุขัย ยังมีความหมายว่า จำนวนปีที่คาดคะเนว่าคนจะมีอายุอยู่ได้ เช่น การพัฒนาทางการแพทย์ ทำให้คนมีอายุขัยยาวขึ้นกว่าแต่ก่อน. ผู้หญิงมีอายุขัยมากกว่าผู้ชาย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๔ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ประพรม (๑๔ มกราคม ๒๕๕๑)

ประพรม

          คำว่า ประพรม ประกอบด้วยคำว่า ประ กับ พรม

          คำว่า ประ แปลว่า ทำให้เป็นจุด ๆ เช่น ตีเส้นประ. เขาอาบน้ำแล้วประแป้งเป็นลายไปทั้งตัว.  คำว่า พรม หมายถึง เอาสิ่งที่เป็นน้ำประโปรยให้น้ำนั้นกระจายออกเป็นเม็ดเล็ก ๆ เช่น พระภิกษุพรมน้ำมนต์ให้เป็นมงคล. เอาน้ำพรมผ้าก่อนรีด.

          ประพรม เป็นคำซ้อน และเป็นคำที่ต้องออกเสียงหนักทั้ง ๒ พยางค์ หมายความว่า ประและพรม. ใช้แก่การประโปรยน้ำมนต์หรือน้ำอบเพื่อความเป็นสิริมงคลหรือเพื่อเป็นการพิธีอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น สมเด็จพระสังฆราชทรงประพรมน้ำมนต์ให้ทหารที่จะเดินทางไปช่วยรบในต่างประเทศ. เขาเอาน้ำอบประพรมอัฐิของบิดาแล้วโปรยดอกไม้และเงินก่อนนำไปลอยทะเล.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๔ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เอาปูนหมายหัว (๔ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๑)

เอาปูนหมายหัว

          เอาปูนหมายหัว  เป็นสำนวน หมายถึง เชื่อแน่ว่าจะต้องเป็นไปตามที่คาดหมายไว้ มักใช้ในทางไม่ดี เช่น เด็กคนนี้สอบทีไรได้ที่โหล่ทุกที เอาปูนหมายหัวไว้ได้เลย.

          สำนวน เอาปูนหมายหัว กาญจนาคพันธุ์อธิบายมูลเหตุของสำนวนนี้ว่ามาจากความเชื่อของคนไทยสมัยโบราณ. ถ้าเด็กตายตั้งแต่อายุยังน้อยผู้ใหญ่จะเอาปูนมาแต้มไว้ที่หน้าผากหรือตามตัว เพื่อเป็นเครื่องหมายว่า หากบุตรที่มาเกิดใหม่มีปานในตำแหน่งที่ได้ป้ายปูนไว้กับบุตรคนที่ตายไปก็จะได้มั่นใจว่าได้บุตรคนเดิมมาเกิดใหม่

          เอาปูนหมายหัว เดิมหมายถึง เอาปูนแดงทำเครื่องหมายไว้ให้เป็นที่สังเกตได้ เมื่อกลายเป็นสำนวนหมายถึง คาดหมายว่าจะต้องเป็นไปตามที่คิดไว้ และใช้ในทางไม่ดี

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

อาเพศ (๓ มกราคม ๒๕๕๑)

อาเพศ

          อาเพศ หมายความว่า ที่ผิดปรกติ เหตุผิดปรกติที่เกิดขึ้น. เหตุผิดปรกตินั้นถือเป็นลางว่าจะเกิดสิ่งชั่วร้ายต่อไป เช่น กล้วยออกปลีตรงกลางต้น บางคนว่าเป็นเหตุอาเพศให้ตัดทิ้งเสีย แต่บางคนก็ว่าเป็นของแปลกเป็นของหายาก ควรจะเก็บไว้ เจ้าของเลยไม่รู้จะทำอย่างไรดี.

          คำว่า อาเพศ พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒ แปลว่า เหตุที่เกิดขึ้นอย่างผิดปรกติวิสัย ถือว่าเป็นลางไม่ดี. คำว่า อาเพศ น่าจะมาจากคำว่า อาเวศ (อ่านว่า อา-เว-สะ) ในภาษาสันสกฤต แปลว่า ไม่เป็นทรวดทรง ทรวดทรงที่ไม่เป็นปรกติ. ภาษาไทยใช้ในความหมายว่า เหตุผิดปรกติที่เกิดขึ้นเป็นลางบอกว่าจะเกิดสิ่งชั่วร้ายต่อไป

          คำว่า อาเพศ สะกดด้วยตัว

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

อมเลือดอมฝาด (๒๔ มกราคม ๒๕๕๑)

อมเลือดอมฝาด

          อมเลือดอมฝาด  เป็นสำนวน หมายถึง หน้ามีสีเลือด มีผิวพรรณผุดผ่องเพราะมีสุขภาพดี เช่น พักนี้เธอดูดีขึ้นมาก หน้าชักจะอมเลือดอมฝาดขึ้นแล้ว ไม่ซีดเซียวเหมือนเมื่อก่อน.

          หน้าอมเลือด หมายถึง หน้าแดงเรื่อ ๆ มีสีเลือด แสดงว่าเป็นคนแข็งแรง ไม่มีโรคภัย

          อมฝาด กาญจนาคพันธุ์อธิบายว่า เกิดจากการนำคำอธิบายเนื้อหมากมาเปรียบ ถ้าผ่าหมากออกดูแล้วเนื้อเป็นสีซีดก็เรียกว่าหมากหน้าจืด กินไม่อร่อย แต่ถ้าผ่าออกดูแล้วมีสีแดงอมส้มเรียกว่าหมากหน้าฝาด นิยมกันว่ากินดี กินอร่อย

          เลือด กับ ฝาด มักใช้คู่กันเป็นคำสร้อยหมายถึง เลือด เช่น สีเลือดสีฝาด  อมเลือดอมฝาด   มีเลือดมีฝาด

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๔ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ถอนสายบัว (๑๓ มกราคม ๒๕๕๑)

ถอนสายบัว

          ถอนสายบัว เป็นท่าแสดงความเคารพของผู้หญิงที่แสดงต่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ และพระราชวงศ์. การถอนสายบัวต้องแสดงให้เห็นว่าเป็นการแสดงความเคารพสูงสุดที่ออกมาจากใจ. ผู้ถอนสายบัวควรยืนตรงให้เห็นความตั้งใจที่จะแสดงความเคารพก่อน แล้วจึงชักเท้าข้างใดข้างหนึ่งไปข้างหลัง พร้อม ๆ กับย่อขาอีกข้างหนึ่งและก้มศีรษะลง มือทั้งสองปล่อยลงข้างตัว หรือจะรวบไว้ด้านหน้าอย่างเป็นธรรมชาติก็ได้. ที่สำคัญ ควรนิ่งอยู่ชั่วระยะหนึ่งแล้วจึงยืดตัวขึ้น  ไม่ควรทำอย่างลุกลนหรือทำอย่างรีบร้อน ซึ่งจะดูไม่เป็นการทำความเคารพ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๓ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.