วัคซีน (๒๑ มีนาคม ๒๕๕๑)

วัคซีน

          วัคซีน คือชีวพิษที่ถูกทำให้พิษลดลง หรือเชื้อโรคที่ทำให้ตายแล้ว. ใช้เพื่อกระตุ้นร่างกายให้สร้างภูมิต้านทานชีวพิษหรือเชื้อโรคนั้น ๆ . วัคซีน สามารถนำเข้าสู่ร่างกายโดยการกิน เช่น วัคซีนป้องกันโรคโปลิโอ. หรือใส่บริเวณที่ทำให้เกิดแผล เช่น วัคซีนป้องกันโรคไข้ทรพิษ. หรือโดยการฉีด เช่น วัคซีนป้องกันโรคไข้หวัดใหญ่.

          วัคซีน ต่างจาก เซรุ่ม ตรงที่ วัคซีน ใช้กระตุ้นให้ร่างกายสร้างภูมิต้านทานเพื่อป้องกันการเกิดโรค ส่วน เซรุ่ม ใช้รักษาผู้ป่วยที่ได้รับเชื้อหรือพิษนั้นแล้ว

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

สีไว้ทุกข์ (๑๗ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๑)

สีไว้ทุกข์

          เดิมการไว้ทุกข์ของคนไทย เสฐียรโกเศศ (อ่านว่า สะ-เถียน-โก-เสด) เขียนไว้ในเรื่อง “ประเพณีเนื่องในการตาย” ว่า มีทั้งนุ่งดำ นุ่งขาว นุ่งน้ำเงิน และนุ่งสีนกพิราบ ลางทีแถมโกนหัวด้วย นิยมกันว่า ถ้าผู้ไว้ทุกข์เป็นผู้ใหญ่กว่าผู้ตาย หรือมีอายุและยศถาบรรดาศักดิ์สูงกว่าผู้ตาย ก็ใช้แต่งดำล้วน. ถ้าผู้ไว้ทุกข์เป็นญาติชั้นผู้น้อยหรือเป็นบริวารของผู้ตาย ก็ใช้แต่งขาวล้วน. ส่วนผู้ที่ไปร่วมงานจะไม่ใส่ดำล้วน อาจมีเพียงติดปลอกดำพันแขนเสื้อเท่านั้น

          ปัจจุบันนิยมแต่งสีดำล้วน ไม่ว่าผู้ตายจะมีอายุมากกว่าหรือน้อยกว่า ส่วนผู้ชายเมื่อแต่งสูทหรือแต่งชุดข้าราชการปรกติขาวหรือชุดเต็มยศ ให้ติดปลอกแขนสีดำที่แขนเสื้อข้างซ้าย

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๗ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ขันสาคร (๑๐ มีนาคม ๒๕๕๑)

ขันสาคร

          ขันสาคร หมายถึง ขันขนาดใหญ่ทำด้วยโลหะผสม ได้แก่ สัมฤทธิ์ ทองเหลือง ตัวขันเป็นทรงลูกมะนาวตัด ก้นขันมีเชิง ข้างขันทำเป็นรูปหน้าสิงโตปากคาบห่วงซึ่งใช้เป็นหูหิ้วข้างละหู ใช้บรรจุน้ำสำหรับทำน้ำมนต์ หรือสำหรับผู้มีบรรดาศักดิ์ใช้อาบ

          คำว่า ขันสาคร ประกอบด้วยคำว่า ขัน กับ สาคร. คำว่า สาคร มาจากภาษาบาลีสันสกฤตว่า สาคร (อ่านว่า สา-คะ-ระ) แปลว่า แม่น้ำ ทะเล. ขันสาคร จึงหมายถึงขันที่ใช้บรรจุน้ำปริมาณมาก

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๐ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กะโล่ (๒๘ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๑)

กะโล่

          กะโล่ เป็นภาชนะสานของโบราณ รูปแป้น ปากคลุ่ม ทารักแบบเครื่องเขิน ใช้ใส่ของ. กะโล่ อีกแบบหนึ่งมีรูปคล้ายกระด้ง แต่ใหญ่กว่า ทาชันเพื่อมิให้น้ำรั่ว ใช้สำหรับหมักขี้ไต้ เรียกว่า กะโล่ทาชัน

          กะโล่ นอกจากจะเป็นคำเรียกภาชนะแล้ว ยังใช้เป็นคำเรียกหมวกชนิดหนึ่ง เป็นหมวกแข็ง มีขอบแคบแข็งโดยรอบสำหรับบังแดด เช่น ข้าราชการสมัยก่อนทั้งข้าราชการทหารและพลเรือน สวมหมวกกะโล่สีขาวหรือสีกากี. นักเรียนในต่างจังหวัดยังนิยมใส่หมวกกะโล่ไปโรงเรียนด้วย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๘ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เซรุ่ม (๒๐ มีนาคม ๒๕๕๑)

เซรุ่ม

          เซรุ่ม มาจากคำภาษาอังกฤษคำเดียวกับ ซีรั่ม คือสะกดว่า serum แต่ในภาษาไทยใช้ในความหมายต่างกัน

          เซรุ่ม หมายถึง น้ำเลือดสีเหลืองใส มีภูมิต้านทานต่อชีวพิษหรือต่อเชื้อโรค แยกได้จากเลือดที่แข็งตัวแล้วของสัตว์เช่นม้าหรือกระต่ายที่ได้รับการกระตุ้นด้วยชีวพิษ เช่นพิษงูหรือเชื้อโรค เพื่อให้เกิดภูมิต้านทาน. เซรุ่มนี้ใช้ฉีดรักษาผู้ป่วยที่ได้รับชีวพิษหรือเชื้อโรคดังกล่าวเพื่อลดพิษหรือทำลายเชื้อโรค เช่น เซรุ่มแก้พิษงูต่าง ๆ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๐ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ไว้ทุกข์ (๑๖ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๑)

ไว้ทุกข์

          คำว่า ไว้ทุกข์ มีความหมายว่า แต่งกายหรือแสดงเครื่องหมายอย่างใดอย่างหนึ่งตามประเพณีนิยม เพื่อแสดงความอาลัยแก่ผู้ที่สิ้นชีวิตไป โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อผู้ที่สิ้นชีวิตนั้นเป็นญาติผู้ใหญ่ บุคคลในครอบครัว หรือผู้ที่ตนเคารพรักใคร่ ผู้ที่มาร่วมพิธีในงานศพก็จะไว้ทุกข์ด้วย. กำหนดวันไว้ทุกข์ไม่มีกำหนดแน่นอน เสฐียรโกเศศ (อ่านว่า สะ-เถียน-โก-เสด) เขียนไว้ในเรื่อง “ประเพณีเนื่องในการตาย” ว่า กำหนดไว้ทุกข์นั้น ขึ้นอยู่กับความผูกพันกับผู้ตาย อาจจะไว้ทุกข์เพียง ๓ วัน ๗ วัน หรือถ้าเป็นบิดามารดาก็อาจจะไว้ได้ถึง ๓ ปี

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ถึงพริกถึงขิง (๙ มีนาคม ๒๕๕๑)

ถึงพริกถึงขิง

          ถึงพริกถึงขิง พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒ ให้ความหมายไว้ว่า เผ็ดร้อนรุนแรง เช่น การโต้วาทีคราวนี้ถึงพริกถึงขิง.

          สำนวนนี้มาจากการปรุงอาหาร เครื่องปรุงอาหารไทยอาจใช้ทั้งพริกและขิง พริกมีรสเผ็ด ขิงมีรสเผ็ดและร้อน อาหารที่ใส่ทั้งพริกทั้งขิงมาก ๆ ก็จะทั้งเผ็ดทั้งร้อน.

          สำนวน ถึงพริกถึงขิง ใช้ในกรณีที่มีบุคคล ๒ ฝ่าย โต้แย้งกันด้วยถ้อยคำรุนแรงเผ็ดร้อน หรือต่อสู้กันอย่างดุเดือดรุนแรง เช่น นักมวยคู่นี้ชกกันอย่างถึงพริกถึงขิง. ละครเดี๋ยวนี้แสดงบทรุนแรงอย่างถึงพริกถึงขิง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

พาน (๓๐ มีนาคม ๒๕๕๑)

พาน

          พาน เป็นภาชนะสำหรับใส่ของ. มีลักษณะเหมือนถ้วยซึ่งมีเชิงเป็นขาสูง. ทำด้วยวัสดุต่าง ๆ เช่น ทองคำ เงิน กะไหล่ แก้ว. ปัจจุบันอาจทำด้วยวัสดุอย่างอื่น เช่น อลูมิเนียมหรือพล้าสติก.

          พาน นอกจากจะใช้ใส่สิ่งของต่าง ๆ แล้ว ยังมีข้อกำหนดการใช้ที่ควรคำนึงถึงด้วย เช่น พานปากกระจับ ใช้สำหรับวางสังข์ที่ใช้รดน้ำบ่าวสาวในพิธีสมรส. พานแว่นฟ้า เป็นพานขนาดใหญ่ ซ้อนกัน ๒ ชั้น ใช้สำหรับวางผ้าไตร หรือสิ่งสำคัญของประเทศ เช่น รัฐธรรมนูญ. พานทอง ใช้วางสิ่งของที่จะทูลเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและพระราชวงศ์ หรือใส่ดอกไม้บูชาพระ. ถ้าจัดดอกไม้หน้าศพ โบราณจะไม่ใช้พานทอง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓๐ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.