กะโล่ (๒๘ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๑)

กะโล่

          กะโล่ เป็นภาชนะสานของโบราณ รูปแป้น ปากคลุ่ม ทารักแบบเครื่องเขิน ใช้ใส่ของ. กะโล่ อีกแบบหนึ่งมีรูปคล้ายกระด้ง แต่ใหญ่กว่า ทาชันเพื่อมิให้น้ำรั่ว ใช้สำหรับหมักขี้ไต้ เรียกว่า กะโล่ทาชัน

          กะโล่ นอกจากจะเป็นคำเรียกภาชนะแล้ว ยังใช้เป็นคำเรียกหมวกชนิดหนึ่ง เป็นหมวกแข็ง มีขอบแคบแข็งโดยรอบสำหรับบังแดด เช่น ข้าราชการสมัยก่อนทั้งข้าราชการทหารและพลเรือน สวมหมวกกะโล่สีขาวหรือสีกากี. นักเรียนในต่างจังหวัดยังนิยมใส่หมวกกะโล่ไปโรงเรียนด้วย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๘ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เซรุ่ม (๒๐ มีนาคม ๒๕๕๑)

เซรุ่ม

          เซรุ่ม มาจากคำภาษาอังกฤษคำเดียวกับ ซีรั่ม คือสะกดว่า serum แต่ในภาษาไทยใช้ในความหมายต่างกัน

          เซรุ่ม หมายถึง น้ำเลือดสีเหลืองใส มีภูมิต้านทานต่อชีวพิษหรือต่อเชื้อโรค แยกได้จากเลือดที่แข็งตัวแล้วของสัตว์เช่นม้าหรือกระต่ายที่ได้รับการกระตุ้นด้วยชีวพิษ เช่นพิษงูหรือเชื้อโรค เพื่อให้เกิดภูมิต้านทาน. เซรุ่มนี้ใช้ฉีดรักษาผู้ป่วยที่ได้รับชีวพิษหรือเชื้อโรคดังกล่าวเพื่อลดพิษหรือทำลายเชื้อโรค เช่น เซรุ่มแก้พิษงูต่าง ๆ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๐ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ไว้ทุกข์ (๑๖ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๑)

ไว้ทุกข์

          คำว่า ไว้ทุกข์ มีความหมายว่า แต่งกายหรือแสดงเครื่องหมายอย่างใดอย่างหนึ่งตามประเพณีนิยม เพื่อแสดงความอาลัยแก่ผู้ที่สิ้นชีวิตไป โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อผู้ที่สิ้นชีวิตนั้นเป็นญาติผู้ใหญ่ บุคคลในครอบครัว หรือผู้ที่ตนเคารพรักใคร่ ผู้ที่มาร่วมพิธีในงานศพก็จะไว้ทุกข์ด้วย. กำหนดวันไว้ทุกข์ไม่มีกำหนดแน่นอน เสฐียรโกเศศ (อ่านว่า สะ-เถียน-โก-เสด) เขียนไว้ในเรื่อง “ประเพณีเนื่องในการตาย” ว่า กำหนดไว้ทุกข์นั้น ขึ้นอยู่กับความผูกพันกับผู้ตาย อาจจะไว้ทุกข์เพียง ๓ วัน ๗ วัน หรือถ้าเป็นบิดามารดาก็อาจจะไว้ได้ถึง ๓ ปี

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ถึงพริกถึงขิง (๙ มีนาคม ๒๕๕๑)

ถึงพริกถึงขิง

          ถึงพริกถึงขิง พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒ ให้ความหมายไว้ว่า เผ็ดร้อนรุนแรง เช่น การโต้วาทีคราวนี้ถึงพริกถึงขิง.

          สำนวนนี้มาจากการปรุงอาหาร เครื่องปรุงอาหารไทยอาจใช้ทั้งพริกและขิง พริกมีรสเผ็ด ขิงมีรสเผ็ดและร้อน อาหารที่ใส่ทั้งพริกทั้งขิงมาก ๆ ก็จะทั้งเผ็ดทั้งร้อน.

          สำนวน ถึงพริกถึงขิง ใช้ในกรณีที่มีบุคคล ๒ ฝ่าย โต้แย้งกันด้วยถ้อยคำรุนแรงเผ็ดร้อน หรือต่อสู้กันอย่างดุเดือดรุนแรง เช่น นักมวยคู่นี้ชกกันอย่างถึงพริกถึงขิง. ละครเดี๋ยวนี้แสดงบทรุนแรงอย่างถึงพริกถึงขิง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

พาน (๓๐ มีนาคม ๒๕๕๑)

พาน

          พาน เป็นภาชนะสำหรับใส่ของ. มีลักษณะเหมือนถ้วยซึ่งมีเชิงเป็นขาสูง. ทำด้วยวัสดุต่าง ๆ เช่น ทองคำ เงิน กะไหล่ แก้ว. ปัจจุบันอาจทำด้วยวัสดุอย่างอื่น เช่น อลูมิเนียมหรือพล้าสติก.

          พาน นอกจากจะใช้ใส่สิ่งของต่าง ๆ แล้ว ยังมีข้อกำหนดการใช้ที่ควรคำนึงถึงด้วย เช่น พานปากกระจับ ใช้สำหรับวางสังข์ที่ใช้รดน้ำบ่าวสาวในพิธีสมรส. พานแว่นฟ้า เป็นพานขนาดใหญ่ ซ้อนกัน ๒ ชั้น ใช้สำหรับวางผ้าไตร หรือสิ่งสำคัญของประเทศ เช่น รัฐธรรมนูญ. พานทอง ใช้วางสิ่งของที่จะทูลเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและพระราชวงศ์ หรือใส่ดอกไม้บูชาพระ. ถ้าจัดดอกไม้หน้าศพ โบราณจะไม่ใช้พานทอง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓๐ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ซีรั่ม (๑๙ มีนาคม ๒๕๕๑)

ซีรั่ม

          ซีรั่ม ตรงกับภาษาอังกฤษว่า serum (อ่านว่า ซี-รั่ม) สะกด serum ใช้เรียกของเหลวใสที่หลั่งจากเยื่อหุ้มอวัยวะภายใน หรือ เยื่อหุ้มโพรงในช่องอก ช่องท้อง ช่องปอด ช่องหัวใจ ทำหน้าที่หล่อลื่นผนังอวัยวะและผนังของช่องดังกล่าว. อีกความหมายหนึ่ง ซีรั่ม หมายถึง ส่วนที่ประกอบในเลือด สามารถแยกออกจากเลือดที่แข็งตัวแล้ว. ซีรั่ม ส่วนนี้ใช้สำหรับการวิเคราะห์หาปริมาณของสารต่าง ๆ เช่น คอเลสเทอรอล น้ำตาลในเลือด

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

พวงมาลา-พวงหรีด (๑๕ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๑)

พวงมาลา-พวงหรีด

          พวงมาลา และ พวงหรีด มีความหมายเหมือนกัน คือ พวงดอกไม้ที่นำมาจัดประกอบเข้าเป็นวง ถ้านำไปเป็นเครื่องเคารพพระบรมศพหรือพระศพ และใช้ในการถวายบังคมพระบรมราชานุสาวรีย์ด้วย เรียกว่า พวงมาลา. ส่วนดอกไม้ที่ทำเป็นวงอย่างเดียวกันนี้หากนำไปเคารพศพคนธรรมดา เรียกกันว่า พวงหรีด หรือ หรีด

          คำว่า หรีด เป็นคำที่มาจากภาษาอังกฤษว่า wreath (อ่านว่า รี้ท) หมายถึง พวงดอกไม้หรือใบไม้ที่ขดเป็นวง เดิมชาวโรมันใช้สวมศีรษะให้แก่แม่ทัพที่ไปรบศึกได้ชัยชนะกลับมา และสวมแก่นักกีฬาผู้ชนะเลิศการแข่งขัน เป็นเครื่องแสดงเกียรติยศ ต่อมาจึงวางบนหีบศพ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กิจวัตร-กิจกรรม-กิจการ (๘ มีนาคม ๒๕๕๑)

กิจวัตร-กิจกรรม-กิจการ

          คำว่า กิจ หมายถึง ธุระ งาน. คำนี้อาจจะนำไปประกอบกับคำอื่นได้ เช่น  

          กิจวัตร หมายถึง กิจที่ทำเป็นประจำ สิ่งที่ทำทุกวัน สิ่งที่ทำอย่างสม่ำเสมอ เช่น เขาวิ่งออกกำลังตอนเช้าเป็นกิจวัตร.

          กิจกรรม หมายถึง งานที่เน้นในด้านการปฏิบัติ นอกเหนือจากการงานปรกติ เช่น กิจกรรมส่งเสริมการขาย. นอกจากนี้ยังใช้ในการศึกษา คือ การจัดการเรียนการสอนนอกเหนือจากวิชาหลัก เช่น กิจกรรมเสริมหลักสูตร.

          กิจการ หมายถึง การงาน มักเป็นงานด้านธุรกิจหรืองานของเอกชน เช่น บริษัทนี้ดำเนินกิจการทางด้านโทรคมนาคม. เขามีกิจการค้าขายกับต่างประเทศ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๘ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.