แขม (๑ พฤษภาคม ๒๕๕๑)

แขม

          คำที่เขียน แขม ในภาษาไทยออกเสียงว่า แขม. ข เป็นพยัญชนะต้น  ม เป็นตัวสะกด.

          แขม เป็นชื่อไม้ล้มลุก ชอบขึ้นในที่ชุ่มชื้น หรือตามชายน้ำชายเลนซึ่งห่างจากตัวบ้าน. พงแขม คือบริเวณที่มีต้นแขมขึ้นมากมาย จนมีลักษณะเป็นพง.

          หนองน้ำที่มีต้นแขมขึ้นมากเรียกว่า หนองแขม ซึ่งเป็นชื่อเขตหนึ่งทางฝั่งธนบุรี.

          สำนวน ปลายอ้อปลายแขม หมายความว่า อยู่ที่ไกลที่ไหนไม่ทราบ มักใช้เมื่อกล่าวถึงคนที่ยังไม่เกิดหรือยังไม่เป็นตัวเป็นตน เช่น ตอนที่คุณพ่อคุณแม่ย้ายมาอยู่ที่นี่ เรายังไม่เกิด ยังอยู่ปลายอ้อปลายแขมที่ไหนก็ไม่รู้.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑ พฤษภาคม  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ขึ้นคาน (๒๙ เมษายน ๒๕๕๑)

ขึ้นคาน

         ขึ้นคาน เป็นสำนวน หมายความถึง มีอายุเลยวัยแต่งงานแล้วแต่ยังไม่ได้แต่งงาน. เดิมเป็นคำที่มีความหมายในเชิงเยาะเย้ยเล็กน้อย. เพราะแต่โบราณมานิยมให้ผู้หญิงแต่งงานเพื่อให้มีผู้ดูแลและป้องกันภัย. ผู้หญิงที่ไม่แต่งงานอาจจะเป็นเพราะหาผู้ที่คู่ควรหรือถูกใจไม่ได้ เช่น เพื่อนเราคนนี้คงจะขึ้นคานแน่ ๆ อายุเกือบ ๔๐ แล้ว ยังไม่พบใครถูกใจเลย.

          คำว่า ขึ้นคาน เป็นสำนวนมาจากการเรียกเรือที่ยกขึ้นพาดไว้บนคานเพื่อซ่อมรอยรั่ว ยาชัน ทาน้ำมันใหม่. ในตอนนั้นเรือจึงใช้ประโยชน์ไม่ได้ ค้างเติ่งอยู่บนคาน. ต่อมาจึงนำคำว่า ขึ้นคาน มาเปรียบกับหญิงที่มีอายุมากและอยู่เป็นโสด. คานคำนี้ไม่มีส่วนเกี่ยวข้องกับไม้คานที่ใช้หาบของ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๙ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

เอ็นจีโอ (๗ เมษายน ๒๕๕๑)

เอ็นจีโอ

          คำว่า เอ็นจีโอ เป็นคำที่มาจากคำย่อภาษาอังกฤษ N  G  และ O ซึ่งแทนคำเต็มว่า Non-Governmental Organization ซึ่งราชบัณฑิตยสถานได้บัญญัติศัพท์ไว้ว่า องค์การนอกภาครัฐ นอกจากนั้น ยังมีผู้ใช้ว่า องค์กรพัฒนาเอกชน หรือ องค์การสาธารณประโยชน์.

          เอ็นจีโอ หมายถึง กลุ่มหรือสมาคมที่ดำเนินงานโดยอิสระ ไม่อยู่ภายในโครงสร้างและระบบของราชการ ไม่แสวงผลกำไร. คนทั่วไปมักใช้คำว่า เอ็นจีโอ หมายถึง กลุ่มบุคคลที่รณรงค์เพื่อสังคม วัฒนธรรม กฎหมาย และสิ่งแวดล้อม.

          เอ็นจีโอ มักได้รับเงินสนับสนุนส่วนหนึ่งจากภาคเอกชน และมีบทบาทสำคัญในกระบวนการสร้างประชาธิปไตยแบบมีส่วนร่วม

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๗ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ขม่อม-กระหม่อม (๒๘ เมษายน ๒๕๕๑)

ขม่อม-กระหม่อม

          ขม่อม (อ่านว่า ขะ-หฺม่อม ) หรือ กระหม่อม หมายถึง ส่วนของกะโหลกศีรษะซึ่งอยู่ถัดจากส่วนที่สูงที่สุดลงมาในแนวกลางใกล้กับหน้าผาก. เด็กแรกเกิดจนถึงอายุประมาณ ๒ ขวบกะโหลกส่วนนี้จะยังเป็นเนื้อเยื่อปิดอยู่ ยังไม่เป็นกระดูกแข็ง จึงต้องระวังไม่ให้ถูกกระแทกหรือถูกความร้อนจัดเย็นจัด เรียกว่า ขม่อมบาง  หรือ กระหม่อมบาง. คนที่เป็นหวัดง่ายเมื่อกระทบอากาศร้อนหรืออากาศเย็น มักจะเรียกว่า คนขม่อมบาง โดยเปรียบกับเด็กทารกดังกล่าว. 

          คำว่า กระหม่อม นอกจากจะหมายถึงส่วนที่สูงที่สุดลงมาในแนวกลางใกล้กับหน้าผากแล้ว ยังหมายถึงศีรษะโดยรวมได้.

          กระหม่อม ถือเป็นส่วนที่สูงที่สุดในตัวคน คำว่า กระหม่อม จึงนำมาใช้ประกอบคำที่ใช้แสดงความเคารพยกย่องผู้ที่ตนเคารพอย่างยิ่ง เช่นในคำราชาศัพท์.

          คำว่า ขม่อม มักใช้เป็นภาษาพูด ส่วนคำว่า กระหม่อม เป็นภาษาเขียน

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๘ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.