ขม่อม-กระหม่อม (๒๘ เมษายน ๒๕๕๑)

ขม่อม-กระหม่อม

          ขม่อม (อ่านว่า ขะ-หฺม่อม ) หรือ กระหม่อม หมายถึง ส่วนของกะโหลกศีรษะซึ่งอยู่ถัดจากส่วนที่สูงที่สุดลงมาในแนวกลางใกล้กับหน้าผาก. เด็กแรกเกิดจนถึงอายุประมาณ ๒ ขวบกะโหลกส่วนนี้จะยังเป็นเนื้อเยื่อปิดอยู่ ยังไม่เป็นกระดูกแข็ง จึงต้องระวังไม่ให้ถูกกระแทกหรือถูกความร้อนจัดเย็นจัด เรียกว่า ขม่อมบาง  หรือ กระหม่อมบาง. คนที่เป็นหวัดง่ายเมื่อกระทบอากาศร้อนหรืออากาศเย็น มักจะเรียกว่า คนขม่อมบาง โดยเปรียบกับเด็กทารกดังกล่าว. 

          คำว่า กระหม่อม นอกจากจะหมายถึงส่วนที่สูงที่สุดลงมาในแนวกลางใกล้กับหน้าผากแล้ว ยังหมายถึงศีรษะโดยรวมได้.

          กระหม่อม ถือเป็นส่วนที่สูงที่สุดในตัวคน คำว่า กระหม่อม จึงนำมาใช้ประกอบคำที่ใช้แสดงความเคารพยกย่องผู้ที่ตนเคารพอย่างยิ่ง เช่นในคำราชาศัพท์.

          คำว่า ขม่อม มักใช้เป็นภาษาพูด ส่วนคำว่า กระหม่อม เป็นภาษาเขียน

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๘ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

กากะเยีย (๒๗ เมษายน ๒๕๕๑)

กากะเยีย

          กากะเยีย เป็นคำที่คนไทยในสมัยก่อนเรียกเครื่องมือที่ใช้สำหรับวางคัมภีร์ใบลานเมื่อต้องการอ่านคัมภีร์นั้น.

          กากะเยีย ทำด้วยไม้กลึงให้กลมขนาดเส้นรอบวงประมาณ ๔-๗ เซนติเมตร ยาวประมาณ ๔๐-๕๐ เซนติเมตร. กากะเยีย ๑ ตัว ใช้ไม้ดังกล่าว ๘ อัน. ไม้แต่ละอันเจาะรูที่ตรงกลางและที่ปลายไม้. ใช้เชือกร้อยในลักษณะที่ทำให้ไม้ทั้ง ๘ อันตั้งเป็นฐานสำหรับวางใบลานได้.  กากะเยีย ก็คือ ขาตั้งสำหรับวางใบลานในเวลาอ่าน.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๗ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ราศี (๑๖ เมษายน ๒๕๕๑)

ราศี

          คำว่า ราศี มีความหมายอย่างหนึ่งว่า ความสง่างาม หรือ ลักษณะดีงามของคน เช่น ตั้งแต่เขาได้รับตำแหน่งรัฐมนตรี หน้าตาของเขาก็ดูมีราศีขึ้น. นอกจากนั้นคำว่า ราศี ยังหมายถึงสิริมงคล. เชื่อกันว่าเวลาเช้าราศีอยู่ที่หน้า. เวลากลางวันราศีอยู่ที่หน้าอก. เวลากลางคืนราศีอยู่ที่เท้า.

          เรื่องราศีมีปรากฏในตำนานสงกรานต์ว่า ท้าวกบิลพรหม (อ่านว่า กะ-บิน-ละ-พฺรม) ซึ่งเป็นบิดาของนางสงกรานต์ ถามปริศนาธรรมบาลกุมาร (อ่านว่า ทัม-มะ-บาน-กุ-มาน) เรื่องราศี. ธรรมบาลกุมารได้คำตอบจากการพูดคุยของนกอินทรีผัวเมีย จึงรู้ว่า เวลาเช้าราศีอยู่ที่หน้า เวลากลางวันราศีอยู่ที่อก เวลาเย็นราศีอยู่เท้า. ด้วยเหตุนี้ คนไทยจึงถือว่า ตอนเช้าตื่นขึ้นต้องล้างหน้า กลางวันใช้น้ำลูบอก ตอนกลางคืนก่อนนอนต้องล้างเท้า เพื่อให้มีราศีอยู่กับตัวตลอดวัน.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๖ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

หัด-หัดเยอรมัน-เหือด (๕ เมษายน ๒๕๕๑)

หัด-หัดเยอรมัน-เหือด

          หัด เป็นโรคไข้ออกผื่นจากเชื้อพารามิกโซไวรัส ติดต่อกันได้ง่าย มักพบในเด็กอายุ ๑-๖ ขวบ มีอาการไข้สูง น้ำมูกมาก. หลังจากมีไข้ ๒-๓ วัน จะมีผื่นแดงและนูนขึ้นกระจายจากบริเวณหลังหูและใบหน้าไปสู่ลำตัวและขา

         หัดเยอรมัน เป็นโรคไข้ออกผื่นจากเชื้อไวรัสอีกชนิดหนึ่ง ติดต่อได้ง่ายในเด็กและผู้ใหญ่วัยเจริญพันธุ์. อาการทั่วไปไม่ค่อยรุนแรง แต่ถ้าผู้ที่ตั้งครรภ์ ๓ เดือนแรกเป็นโรคนี้ เชื้อที่ถ่ายไปสู่ลูกจะทำให้เด็กในครรภ์ตาย หรือคลอดออกมามีอวัยวะต่าง ๆ เช่น หัวใจ ตา หู สมอง พิการ

          หัดเยอรมัน เป็นโรคที่คนไทยเคยเรียกกันว่า โรคเหือด

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๕ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กักตุน (๒๖ เมษายน ๒๕๕๑)

กักตุน

          กักตุน ประกอบด้วยคำว่า กัก กับ ตุน. กัก แปลว่า กั้นไว้เก็บไว้ในที่ที่กำหนด. ตุน แปลว่า เก็บไว้ก่อนเพื่อใช้ประโยชน์ในอนาคตหรือในวาระขาดแคลน เช่น เขาเอาของว่างมาแจก ฉันไม่หิว แต่ก็ขอตุนไว้ก่อน เผื่อหิวตอนหลังจะได้มีกิน. เขากลัวว่าจะเบิกของได้ไม่ทันใช้จึงตุนไว้หลายอย่าง ทั้งกระดาษอัด เครื่องเขียน หมึกพิมพ์.

          เมื่อใช้เป็นคำซ้อนว่า กักตุน ใช้หมายถึง เก็บกักสินค้าบางอย่างไว้เพื่อเก็งกำไร เช่น พ่อค้าบางคนจะกักตุนสินค้าบางชนิด เช่น ข้าวสาร น้ำตาล วัสดุก่อสร้าง ซึ่งคาดว่าจะขาดตลาดไว้จำหน่ายในราคาสูง ทำให้ได้กำไรมากขึ้น. การกักตุนสินค้าเป็นการกระทำที่ไร้มนุษยธรรมและยังผิดกฎหมายอีกด้วย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๖ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

นางสงกรานต์ (๑๕ เมษายน ๒๕๕๑)

นางสงกรานต์

          นางสงกรานต์เป็นคำเรียกธิดาของท้าวกบิลพรหมซึ่งมีทั้งหมด ๗ คน ประจำวันทั้ง ๗. นางสงกรานต์แต่ละคนมีดอกไม้ เครื่องประดับ อาหาร อาวุธ และยืน นั่ง หรือนอนมาบนหลังสัตว์พาหนะต่าง ๆ กัน.

          ปี ๒๕๕๑ วันสงกรานต์ตรงกับวันอาทิตย์ นางสงกรานต์ชื่อนางทุงษะ (อ่านว่า ทุง-สะ) มีดอกไม้คือดอกทับทิม เครื่องประดับคือปัทมราค (อ่านว่า ปัด-ทะ-มะ-ราก) ได้แก่ ทับทิม. อาหารคืออุทุมพร ได้แก่ มะเดื่อ. อาวุธคือ จักร สังข์. พาหนะเป็นครุฑ

          ประชาชนมักสนใจว่านางสงกรานต์มีอาหารและพาหนะเป็นอะไร โดยเชื่อว่าจะช่วยในการทำนายทายทักความเป็นไปของบ้านเมืองในปีนั้น

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เงินทอง (๔ เมษายน ๒๕๕๑)

เงินทอง

          เงินทอง เป็นธาตุโลหะมีค่า ๒ ชนิด เงิน มีสีขาว เนื้ออ่อน. ทอง มีสีเหลือง เนื้อแข็งกว่าเงิน. ในสังคมไทยนิยมใช้ทำสิ่งต่าง ๆ ที่เป็นของสูง และนิยมใช้คู่กัน เช่น ในกระบวนเสด็จของพระเจ้าแผ่นดินในสมัยก่อน มีเครื่องแห่ประกอบ เป็นดอกไม้เงินดอกไม้ทอง ทวนเงินทวนทอง. แสงอาทิตย์ยามเช้าตรู่ เปรียบว่าเป็น แสงเงินแสงทอง. เมื่อใช้คำว่า เงิน เรียกสิ่งที่ใช้บอกราคาในการซื้อขายหรือค่าในการจ้าง ก็มักจะใช้ควบเป็น เงินทอง ด้วย. คำว่า เงินทอง มักหมายถึง ทรัพย์สมบัติ เช่น เขามีเงินทองมหาศาล. พอทำงานมีเงินมีทอง ก็ส่งไปให้พ่อแม่ที่ต่างจังหวัด.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๔ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.