นางสงกรานต์ (๑๕ เมษายน ๒๕๕๑)

นางสงกรานต์

          นางสงกรานต์เป็นคำเรียกธิดาของท้าวกบิลพรหมซึ่งมีทั้งหมด ๗ คน ประจำวันทั้ง ๗. นางสงกรานต์แต่ละคนมีดอกไม้ เครื่องประดับ อาหาร อาวุธ และยืน นั่ง หรือนอนมาบนหลังสัตว์พาหนะต่าง ๆ กัน.

          ปี ๒๕๕๑ วันสงกรานต์ตรงกับวันอาทิตย์ นางสงกรานต์ชื่อนางทุงษะ (อ่านว่า ทุง-สะ) มีดอกไม้คือดอกทับทิม เครื่องประดับคือปัทมราค (อ่านว่า ปัด-ทะ-มะ-ราก) ได้แก่ ทับทิม. อาหารคืออุทุมพร ได้แก่ มะเดื่อ. อาวุธคือ จักร สังข์. พาหนะเป็นครุฑ

          ประชาชนมักสนใจว่านางสงกรานต์มีอาหารและพาหนะเป็นอะไร โดยเชื่อว่าจะช่วยในการทำนายทายทักความเป็นไปของบ้านเมืองในปีนั้น

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กลับหน้ามือเป็นหลังมือ (๒๗ พฤษภาคม ๒๕๕๑)

กลับหน้ามือเป็นหลังมือ

          กลับหน้ามือเป็นหลังมือ เป็นสำนวนหมายความว่า กลับเป็นตรงกันข้าม. หน้ามือ คือ ด้านที่เป็นฝ่ามือ ด้านที่มีลายมือ. ส่วน หลังมือ คือส่วนที่อยู่ตรงกันข้าม. กลับหน้ามือเป็นหลังมือ เป็นสำนวนที่มักจะใช้กับการเปลี่ยนพฤติกรรมของคนที่กลับเป็นตรงกันข้ามกับที่เคยเป็นมาแต่เดิม มักจะใช้กับพฤติกรรมจากร้ายมาดี เช่น เด็กที่เดิมเป็นเด็กเกเรและหลงผิดไปเสพยาจนถูกจับไปเข้าโรงเรียนวิวัฒน์พลเมือง เมื่อออกมาแล้วกลับหน้ามือเป็นหลังมือ กลายเป็นเด็กที่ประพฤติตนดี เอาใจใส่การเรียน ไม่ไปมั่วสุมกับใคร ทำให้พ่อแม่สบายใจมาก.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๗ พฤษภาคม  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ฝ่า-ฝ่าฝืน (๑๗ มิถุนายน ๒๕๕๑)

ฝ่า-ฝ่าฝืน

          คำว่า ฝ่า หมายถึงผ่านสิ่งกีดขวาง เช่น เขาขับรถฝ่าไฟแดง. เรือแล่นฝ่าคลื่น. กองทัพตีฝ่าวงล้อมของข้าศึกออกมาได้

          เมื่อใช้คำว่า ฝ่า ซ้อนกับคำว่า ฝืน เป็น ฝ่าฝืน จะหมายถึงทำสิ่งที่ไม่ให้ทำ หรือไม่ทำสิ่งที่กำหนดให้ทำ เช่น เขาถูกลงโทษเพราะฝ่าฝืนข้อบังคับของโรงเรียน. มีกฎของอาคารชุด ห้ามผู้เช่าเลี้ยงสัตว์ แต่เขาฝ่าฝืนจึงต้องย้ายออก.

          ความหมายของคำว่า ฝ่า กับ ฝ่าฝืน ต่างกันมาก เราต้องไม่พูดว่า *ตำรวจจับผู้ขับขี่ที่ฝ่าฝืนไฟแดง แต่ต้องพูดว่า ตำรวจจับผู้ขับขี่ที่ฝ่าไฟแดง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๗ มิถุนายน  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ลักษณนามของคำว่า ช้าง (๖ มิถุนายน ๒๕๕๑)

ลักษณนามของคำว่า ช้าง

          ช้าง เป็นสัตว์ซึ่งมีขนาดตัวใหญ่ที่สุดในบรรดาสัตว์บกทั้งหลาย ช้างสามารถรับคำสอนให้ทำตามคำสั่งของคนได้ สามารถฝึกให้ทำงานต่าง ๆ ได้หลายอย่าง และในสมัยก่อนมีการฝึกช้างให้เป็นพาหนะในการทำสงคราม ช้างจึงเป็นสัตว์ที่ถือว่าพิเศษกว่าสัตว์อื่น ๆ จนถึงให้มีตำแหน่ง มียศ มีราชทินนาม.

          ความพิเศษของช้างนั้น ปรากฏในภาษาที่ใช้สำหรับช้างด้วย คือ ช้างป่า ใช้ลักษณนามว่า ตัว เช่นเดียวกับสัตว์อื่น ๆ เช่น ช้างโขลงนั้นมีมากกว่า ๒๐ ตัว.

          ช้างที่นำมาฝึกให้ทำงานให้คนและเป็นสัตว์เลี้ยงของคน ใช้ลักษณนามว่า เชือก เช่น เขากำลังฝึกช้างหลายเชือกให้เล่นฟุตบอล.

          ส่วนช้างที่ขึ้นระวางเป็นช้างหลวง ใช้ลักษณนามว่า ช้าง เช่น ในโรงช้างหลวงมีช้างขึ้นระวางอยู่ ๕ ช้าง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๖ มิถุนายน  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ปวารณา (๑๖ มิถุนายน ๒๕๕๑)

ปวารณา

          คำว่า ปวารณา เป็นคำที่มาจากภาษาบาลี หมายถึง ยอมให้พระภิกษุสามเณรขอหรือเรียกร้องเอาได้ เช่น คุณยายปวารณาเป็นโยมอุปัฏฐากให้พระภิกษุรูปหนึ่ง ท่านต้องการอะไรก็ขอจากคุณยายได้. การถวายเงินแก่พระภิกษุ นิยมถวายด้วยใบปวารณา เพื่อมิให้ภิกษุต้องจับเงิน ใบปวารณาเป็นแผ่นกระดาษเขียนจำนวนเงินที่จะถวาย ส่วนเงินนั้น ไวยาวัจกรหรือลูกศิษย์จะเก็บไว้ให้. ในวันออกพรรษา พระภิกษุจะยอมให้ภิกษุอื่นติเตียนตนเองได้ เรียกวันนั้นว่า วันมหาปวารณา. คำว่า ปวารณา ยังใช้โดยปริยาย หมายถึง บอกหรือยอมให้ใช้ได้อย่างเต็มใจ เช่น สมชายปวารณาตัวกับเพื่อนร่วมงานว่ายินดีช่วยงานที่ต้องการให้ช่วยอย่างเต็มที่.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๖ มิถุนายน  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ปก-ปรก (๑๕ พฤษภาคม ๒๕๕๑)

ปก-ปรก

          ปก แปลว่า ปิดหรือคลุมทั้งหมด หรือ แผ่ออกคลุมเบื้องบน เช่นในคำกล่าวว่า เสือพีเพราะป่าปก. หรือในคำปริศนามีว่า อะไรเอ่ยต้นเท่าครกใบปกดิน ซึ่งคำเฉลยคือ กอตะไคร้.

          ส่วนคำว่า ปรก แปลว่า คลุมอยู่ข้างบน เช่น พระนาคปรก คือพระพุทธรูปปางที่ประทับบนขนดหางพญานาค และมีพญานาคแผ่พังพานคลุมอยู่ข้างบนเพื่อปกป้องภยันตรายถวายพระพุทธเจ้า. คนที่ไว้ผมยาวลงมาปิดหน้าผากก็มักจะเรียกว่า ไว้ผมปรกหน้า.

          ปก กับ ปรก มีความหมายว่าคลุมอยู่ข้างบน. แต่ ปก ใช้กับการปิดหรือคลุมทั้งหมด. ส่วน ปรก ใช้กับการคลุมเพียงบางส่วนเท่านั้น

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ พฤษภาคม  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ลดราวาศอก (๕ มิถุนายน ๒๕๕๑)

ลดราวาศอก

          ลดราวาศอก หมายความว่า ผ่อนลง ยอมอ่อนให้ เช่น ๒ คนนี้ทะเลาะกันเป็นประจำ ไม่มีใครยอมลดราวาศอกให้ใครเลย. เราเห็นว่าเขาเป็นผู้ใหญ่จึงยอมลดราวาศอกให้ ถ้าเป็นคนเท่า ๆ กันละก็ จะไม่มีวันยอม

          คำว่า ลดราวาศอก ความหมายหลักอยู่ที่คำว่า ลด กับ รา ซึ่งทั้ง ๒ คำ แปลว่า ยอมลง ผ่อนให้ อ่อนลง. ส่วน วาศอก เป็นสร้อยคำที่เสริมให้หนักแน่น. ลดราวาศอก เป็นสำนวนที่ใช้เฉพาะในกรณีที่ฝ่ายหนึ่งยอมอ่อนให้อีกฝ่ายหนึ่งเพราะความเกรงใจด้วยเห็นว่าเป็นผู้ใหญ่กว่าหรือมีฐานะสูงกว่า. ไม่ใช้กับการลดราคาสินค้า ไม่ใช้กับการลดจำนวนพนักงาน ทั้งยังไม่ใช้กับการลดปริมาณสิ่งของ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๕ มิถุนายน  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.