ฝ่า-ฝ่าฝืน (๑๗ มิถุนายน ๒๕๕๑)

ฝ่า-ฝ่าฝืน

          คำว่า ฝ่า หมายถึงผ่านสิ่งกีดขวาง เช่น เขาขับรถฝ่าไฟแดง. เรือแล่นฝ่าคลื่น. กองทัพตีฝ่าวงล้อมของข้าศึกออกมาได้

          เมื่อใช้คำว่า ฝ่า ซ้อนกับคำว่า ฝืน เป็น ฝ่าฝืน จะหมายถึงทำสิ่งที่ไม่ให้ทำ หรือไม่ทำสิ่งที่กำหนดให้ทำ เช่น เขาถูกลงโทษเพราะฝ่าฝืนข้อบังคับของโรงเรียน. มีกฎของอาคารชุด ห้ามผู้เช่าเลี้ยงสัตว์ แต่เขาฝ่าฝืนจึงต้องย้ายออก.

          ความหมายของคำว่า ฝ่า กับ ฝ่าฝืน ต่างกันมาก เราต้องไม่พูดว่า *ตำรวจจับผู้ขับขี่ที่ฝ่าฝืนไฟแดง แต่ต้องพูดว่า ตำรวจจับผู้ขับขี่ที่ฝ่าไฟแดง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๗ มิถุนายน  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ลักษณนามของคำว่า ช้าง (๖ มิถุนายน ๒๕๕๑)

ลักษณนามของคำว่า ช้าง

          ช้าง เป็นสัตว์ซึ่งมีขนาดตัวใหญ่ที่สุดในบรรดาสัตว์บกทั้งหลาย ช้างสามารถรับคำสอนให้ทำตามคำสั่งของคนได้ สามารถฝึกให้ทำงานต่าง ๆ ได้หลายอย่าง และในสมัยก่อนมีการฝึกช้างให้เป็นพาหนะในการทำสงคราม ช้างจึงเป็นสัตว์ที่ถือว่าพิเศษกว่าสัตว์อื่น ๆ จนถึงให้มีตำแหน่ง มียศ มีราชทินนาม.

          ความพิเศษของช้างนั้น ปรากฏในภาษาที่ใช้สำหรับช้างด้วย คือ ช้างป่า ใช้ลักษณนามว่า ตัว เช่นเดียวกับสัตว์อื่น ๆ เช่น ช้างโขลงนั้นมีมากกว่า ๒๐ ตัว.

          ช้างที่นำมาฝึกให้ทำงานให้คนและเป็นสัตว์เลี้ยงของคน ใช้ลักษณนามว่า เชือก เช่น เขากำลังฝึกช้างหลายเชือกให้เล่นฟุตบอล.

          ส่วนช้างที่ขึ้นระวางเป็นช้างหลวง ใช้ลักษณนามว่า ช้าง เช่น ในโรงช้างหลวงมีช้างขึ้นระวางอยู่ ๕ ช้าง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๖ มิถุนายน  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ปวารณา (๑๖ มิถุนายน ๒๕๕๑)

ปวารณา

          คำว่า ปวารณา เป็นคำที่มาจากภาษาบาลี หมายถึง ยอมให้พระภิกษุสามเณรขอหรือเรียกร้องเอาได้ เช่น คุณยายปวารณาเป็นโยมอุปัฏฐากให้พระภิกษุรูปหนึ่ง ท่านต้องการอะไรก็ขอจากคุณยายได้. การถวายเงินแก่พระภิกษุ นิยมถวายด้วยใบปวารณา เพื่อมิให้ภิกษุต้องจับเงิน ใบปวารณาเป็นแผ่นกระดาษเขียนจำนวนเงินที่จะถวาย ส่วนเงินนั้น ไวยาวัจกรหรือลูกศิษย์จะเก็บไว้ให้. ในวันออกพรรษา พระภิกษุจะยอมให้ภิกษุอื่นติเตียนตนเองได้ เรียกวันนั้นว่า วันมหาปวารณา. คำว่า ปวารณา ยังใช้โดยปริยาย หมายถึง บอกหรือยอมให้ใช้ได้อย่างเต็มใจ เช่น สมชายปวารณาตัวกับเพื่อนร่วมงานว่ายินดีช่วยงานที่ต้องการให้ช่วยอย่างเต็มที่.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๖ มิถุนายน  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ปก-ปรก (๑๕ พฤษภาคม ๒๕๕๑)

ปก-ปรก

          ปก แปลว่า ปิดหรือคลุมทั้งหมด หรือ แผ่ออกคลุมเบื้องบน เช่นในคำกล่าวว่า เสือพีเพราะป่าปก. หรือในคำปริศนามีว่า อะไรเอ่ยต้นเท่าครกใบปกดิน ซึ่งคำเฉลยคือ กอตะไคร้.

          ส่วนคำว่า ปรก แปลว่า คลุมอยู่ข้างบน เช่น พระนาคปรก คือพระพุทธรูปปางที่ประทับบนขนดหางพญานาค และมีพญานาคแผ่พังพานคลุมอยู่ข้างบนเพื่อปกป้องภยันตรายถวายพระพุทธเจ้า. คนที่ไว้ผมยาวลงมาปิดหน้าผากก็มักจะเรียกว่า ไว้ผมปรกหน้า.

          ปก กับ ปรก มีความหมายว่าคลุมอยู่ข้างบน. แต่ ปก ใช้กับการปิดหรือคลุมทั้งหมด. ส่วน ปรก ใช้กับการคลุมเพียงบางส่วนเท่านั้น

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ พฤษภาคม  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ลดราวาศอก (๕ มิถุนายน ๒๕๕๑)

ลดราวาศอก

          ลดราวาศอก หมายความว่า ผ่อนลง ยอมอ่อนให้ เช่น ๒ คนนี้ทะเลาะกันเป็นประจำ ไม่มีใครยอมลดราวาศอกให้ใครเลย. เราเห็นว่าเขาเป็นผู้ใหญ่จึงยอมลดราวาศอกให้ ถ้าเป็นคนเท่า ๆ กันละก็ จะไม่มีวันยอม

          คำว่า ลดราวาศอก ความหมายหลักอยู่ที่คำว่า ลด กับ รา ซึ่งทั้ง ๒ คำ แปลว่า ยอมลง ผ่อนให้ อ่อนลง. ส่วน วาศอก เป็นสร้อยคำที่เสริมให้หนักแน่น. ลดราวาศอก เป็นสำนวนที่ใช้เฉพาะในกรณีที่ฝ่ายหนึ่งยอมอ่อนให้อีกฝ่ายหนึ่งเพราะความเกรงใจด้วยเห็นว่าเป็นผู้ใหญ่กว่าหรือมีฐานะสูงกว่า. ไม่ใช้กับการลดราคาสินค้า ไม่ใช้กับการลดจำนวนพนักงาน ทั้งยังไม่ใช้กับการลดปริมาณสิ่งของ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๕ มิถุนายน  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

สังเคราะห์ (๒๕ พฤษภาคม ๒๕๕๑)

สังเคราะห์

          คำว่า สังเคราะห์ เป็นศัพท์บัญญัติทางเคมีที่ใช้ให้ตรงกับคำว่า synthesis (อ่านว่า ซิน-เท-ซิส) หมายถึง การสร้างสารใหม่ที่มีโมเลกุลใหญ่ขึ้นหรือแตกต่างออกไป อาจเกิดจากธรรมชาติหรือมนุษย์สร้างขึ้นก็ได้ เช่น การสังเคราะห์แสงของพืช. พลาสติกต่าง ๆ เป็นผลิตภัณฑ์ที่สังเคราะห์จากปิโตรเลียม. เฮโรอีนเป็นสารที่สังเคราะห์จากมอร์ฟีน. สิ่งที่เกิดขึ้นจากกระบวนการสังเคราะห์ ก็เรียกว่า สารสังเคราะ เช่น ผ้าไนลอนเป็นผ้าที่ทอจากเส้นใยสังเคราะห์.

          นอกจากนี้ สังเคราะห์ ในทางภาษาหมายถึง การนำข้อมูลต่าง ๆ ที่รวบรวมได้ มาจัดระเบียบเข้าระบบใหม่เพื่อสร้างความรู้ใหม่ หรือสร้างความรู้ที่เป็นระบบ เช่น นำข้อมูลที่ไปรวบรวมได้ มาสังเคราะห์เพื่อจัดทำองค์ความรู้.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๕ พฤษภาคม  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ประเคน (๑๕ มิถุนายน ๒๕๕๑)

ประเคน

          ประเคน หมายถึง ถวายของพระภิกษุด้วยวิธียกส่งให้ด้วยมือตามแบบที่กำหนดไว้ ถ้าเป็นสิ่งที่ยกได้ต้องยกให้พ้นพื้นแล้วจึงประเคน ถ้าเป็นสิ่งของที่ยกไม่ได้ ให้ใช้สายสิญจน์วงรอบสิ่งนั้นแล้วประเคนสายสิญจน์แทน เช่นในการประเคนอาหารแด่พระภิกษุ เราต้องใช้มือทั้ง ๒ จับของที่จะถวายนั้นส่งให้พระภิกษุด้วยอาการเคารพ ในระยะที่ไม่ใกล้หรือไกลเกินไป. ถ้าเป็นผู้หญิง ต้องวางสิ่งของนั้นลงบนผ้าหรือสิ่งอื่นที่พระภิกษุทอดมาให้. อาหารที่ประเคนแล้ว หากมีผู้ที่ไม่ใช่ภิกษุไปจับต้อง ต้องประเคนใหม่

          การที่เราต้องประเคนสิ่งของแด่พระภิกษุ เพราะตามพุทธบัญญัติ พระสงฆ์ไม่มีสมบัติส่วนตัว ต้องได้รับจากฆราวาส

          คำว่า ประเคน ยังใช้เป็นภาษาปากมีความหมายว่า ให้อย่างเกินสมควร เช่น บ้านนี้รักลูกชายมาก มีอะไรก็ประเคนให้ลูกชายหมด. และใช้ในความหมายประชดประชัน เช่น เธอหยิบของเองไม่เป็นหรือไง ต้องมีคนมาประเคนให้. นอกจากนี้ ประเคน ยังแปลว่า ตี เช่น ผู้ร้ายแอบเข้ามาขโมยของ เจ้าของบ้านเลยประเคนเสียน่วม.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ มิถุนายน  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กระโปรง (๑๔ พฤษภาคม ๒๕๕๑)

กระโปรง

          กระโปรง มีหลายความหมาย ความหมายที่รู้จักกันดี คือ ผ้านุ่งของผู้หญิงที่ตัดแบบสากล และยังเรียกกระโปรงที่เย็บติดกับเสื้อว่ากระโปรงด้วย. กระโปรงมีความหมายอื่นอีก คือ หมายถึง ฝาปิดส่วนเครื่องของรถยนต์หรือฝาปิดครอบที่เก็บของของรถยนต์. หมายถึง ถุงที่เย็บด้วยกาบหมากหรือใบไม้สำหรับใส่ของหรือหุ้มผลไม้กันค้างคาวหรือกระรอกมากัดกิน. และหมายถึง กระบุงรูปทรงสูง ก้นเป็นสี่เหลี่ยม ปากผาย ใช้สำหรับขนมะพร้าวหรือขนข้าวเปลือกด้วย. นอกจากนี้ ผ้าที่ประดับขาโต๊ะเก้าอี้ก็เรียกว่ากระโปรงด้วย

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๔ พฤษภาคม  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.