เชิงกราน (๑๑ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๐)

เชิงกราน

          เชิงกราน เป็นคำเรียกเตาไฟที่ปั้นด้วยดิน ยกตั้งได้ มีฐานที่ยื่นออกมาสำหรับวางฟืน ใช้กันมากในสมัยอยุธยา

          กระดูกสะโพกมีลักษณะคล้ายเชิงกรานจึงเรียกว่า “กระดูกเชิงกราน” กระดูกเชิงกรานประกอบด้วยกระดูก ๕ ส่วนยึดติดต่อกันเป็นโครงดูเผิน ๆ คล้ายเตาเชิงกราน ส่วนสำคัญส่วนหนึ่งของกระดูกเชิงกรานคือ กระดูกไอเลี่ยม (Ilium) เป็นแผ่นแผ่กว้างอยู่ใต้เอวลงมา ทำหน้าที่รองรับส่วนเอวของกระโปรงหรือกางเกงไม่ให้หล่นลงจากเอว กระดูกนี้จะผายออกเมื่อถึงวัยเจริญพันธุ์ เด็กหรือคนที่มีรอบเอวใหญ่จึงต้องนุ่งกระโปรงหรือกายเกงที่มีสายเพื่อช่วยพยุงไม่ให้กระโปรงหรือกางเกงหลุดออกจากเอว

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

เหมือด (๓๑ มกราคม ๒๕๕๐)

เหมือด

ถาม : “เหมือด” หมายถึงอะไร?

ตอบ :  “เหมือด” เป็นชื่อเครื่องกินกับขนมจีนน้ำพริก มีหลายอย่าง เช่น หัวปลีหั่นฝอย ผักบุ้งซอยผัดน้ำมัน ถั่วพูลวก ผักทอด เช่น ยอดพริกทอด ใบเล็บครุฑทอด กุ้งฝอยทอด ฯลฯ.

          คำว่า “เหมือด” น่าจะเป็นคำไท มีใช้ในภาษาไทถิ่นอื่นบางถิ่น เช่น ภาษาไทเหนือของชาวไทซึ่งอยู่ในมณฑลยุนนานหรือหยุนหนาน. ทางใต้ของสาธารณรัฐประชาชนจีน มีคำที่ออกเสียงว่า “เหมิด” หมายถึง เครื่องปรุงรส. คำ “เหมิดหอม” หมายถึง เครื่องปรุงรสมีขิงและกระเทียมเป็นต้น. สันนิษฐานว่า คำว่า “เหมิด” กับ “เหมือด” เป็นคำเดียวกัน.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่  ๓๑ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ราชาศัพท์ (๒๐ มกราคม ๒๕๕๐)

ราชาศัพท์


เด็ก :  คุณครูครับ  ทำไมจึงต้องมีราชาศัพท์ด้วยครับ  เราจะพูดกับในหลวงอย่างที่เราพูดกับพ่อได้ไหม

ครู :    ถ้าหนูพูดราชาศัพท์ไม่ได้ ก็พูดอย่างธรรมดา ท่านไม่ถือพระองค์  แต่ในฐานะที่เป็นคนไทยที่จงรักภักดีต่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ต้องพยายามเรียนราชาศัพท์และใช้ให้ถูก  เพราะคนไทยมีวัฒนธรรมเคารพผู้ใหญ่  วัฒนธรรมนี้ทำให้เราใช้ภาษาต่าง ๆ กัน   บางคำใช้สำหรับพูดกับผู้ใหญ่  บางคำสำหรับพูดกับผู้น้อย  บางคำใช้พูดกับผู้เด็กหรือพูดกับคนที่มีฐานะทางสังคมด้อยกว่า   เมื่อพูดกับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ต้องใช้คำสูง คำไพเราะ เพื่อแสดงความเคารพยกย่องสูงสุด และแสดงความจงรักภักดีต่อพระองค์   คำที่เป็นราชาศัพท์มีทั้งคำที่มาจากภาษาบาลีสันสกฤต ภาษาเขมร หรือเป็นคำภาษาไทย

เด็ก :
  ผมเข้าใจแล้วครับ   เวลาพูดกับพ่อแม่ผมยังใช้คำไม่เหมือนกับที่ผมพูดกับเพื่อนผมเลย  เวลาพูดถึงในหลวงก็ต้องใช้ราชาศัพท์

ที่มา : บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๐  มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ทัดดอกไม้ (๑๐ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๐)

ทัดดอกไม้

          บริเวณด้านข้างของศีรษะระหว่างหูกับขมับ เมื่อนำดอกไม้มาทัดหู กลีบของดอกไม้มักจะอยู่ชิดกับบริเวณนี้ จึงเรียกบริเวณนี้ว่า “ทัดดอกไม้” กะโหลกศีรษะบริเวณทัดดอกไม้ประกอบด้วยกระดูกแบน ๔ ชนิดบรรจบกันอยู่ เป็นส่วนที่บางมาก ผนังด้านในของทัดดอกไม้มีหลอดเลือดซึ่งแตกออกไปทางด้านหน้าและด้านหลังของศีรษะนำเลือดไปเลี้ยงเยื่อหุ้มสมอง ทัดดอกไม้จึงเป็นบริเวณอันตรายเพราะถ้ามีของแข็งกระทบหรือถูกตีอย่างรุนแรง กระดูกจะแตกทำให้หลอดเลือดฉีกขาด ถ้าไม่ได้รับการดูแลรักษาอย่างทันท่วงที ก็จะมีโอกาสเสียชีวิตได้

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

แฟชั่น (๒ มีนาคม ๒๕๕๐)

แฟชั่น

          คำว่า แฟชั่น หมายถึง สมัยนิยม แบบ หรือวิธีการที่นิยมกันทั่วไปชั่วระยะเวลาหนึ่ง เช่นในประโยคว่า ตอนนี้แฟชั่นผมสั้นกำลังมาแรง คนที่วิ่งตามแฟชั่นต้องเสียเงินซื้อของใหม่อยู่เรื่อย คำว่า แฟชั่น มาจากคำภาษาอังกฤษ f-a-s-h-i-o-n (เอฟ-เอ-เอส-เอช-ไอ-โอ-เอ็น) ออกเสียงว่า “แฟเชิ่น” ซึ่งมีความหมายไม่ต่างกับคำในภาษาไทย แต่ออกเสียงต่างกัน คือในภาษาอังกฤษมีเสียง sh (เอส-เอช) ซึ่งต่างจากเสียง ช ช้าง ในภาษาไทย ในภาษาอังกฤษลงเสียงเน้นหนักในพยางค์แรก แต่ในภาษาไทยเสียงเน้นหนักอยู่ตรงพยางค์ที่ ๒ จะเห็นได้ว่า คำภาษาอังกฤษเมื่อนำมาใช้เป็นคำไทยแล้วก็ต้องออกเสียงตามเสียงภาษาไทย

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

พริตตี้ (๑ มีนาคม ๒๕๕๐)

พริตตี้

          คำว่า พริตตี้ หมายถึง หญิงสาวหรือชายหนุ่มที่มีหน้าตา รูปร่าง และบุคลิกดี  ทำหน้าที่นำเสนอสินค้า โดยเฉพาะรถยนต์ที่เปิดตัวใหม่ในงานมอเตอร์โชว์ โดยชักชวนผู้สนใจให้แวะชมและอธิบายหรือตอบคำถามต่าง ๆ  คำว่า พริตตี้ มาจากคำภาษาอังกฤษว่า pretty (สะกดว่า พี-อาร์-อี-ดับเบิ้ลที-วาย อ่านว่า พฺริ้ต-ตี้) ซึ่งเป็นคำคุณศัพท์แปลว่า “สวย” เช่นในประโยค She is a pretty girl. แปลว่า เธอเป็นผู้หญิงสวย แต่เมื่อมาใช้ในภาษาไทยได้กลายเป็นคำนามและความหมายเปลี่ยนไป  ดังในตัวอย่างว่า พริตตี้ของรถยี่ห้อนี้สวยโดดเด่นอาชีพพริตตี้เป็นที่ปรารถนาของวัยรุ่นหลายคน.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

แพรก (๒๗ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๐)

แพรก

          คำว่า “แพรก” มีความหมาย ๒ อย่าง ความหมายอย่างแรกเป็นชื่อหญ้าชนิดหนึ่ง คือ หญ้าแพรก ซึ่งคนไทยโดยทั่วไปรู้จักกันดี ความหมายอย่างที่ ๒ คือ ทางแยกของลำน้ำ ทำนองเดียวกับคำว่า ”แพร่ง” ซึ่งเป็นทางแยกบนบก

          เราจะพบคำว่า “แพรก” ในชื่อสถานที่บางแห่ง เช่น ปากแพรก เป็นชื่อตำบลในอำเภอเมืองกาญจนบุรี จังหวัดกาญจนบุรี ชื่อนี้หมายถึงบริเวณปากทางแยกที่จะไปตามลำน้ำแควใหญ่ได้สายหนึ่งและตามลำน้ำแควน้อยได้อีกสายหนึ่ง บริเวณนั้นถ้ามองในแง่ว่า เป็นจุดที่แม่น้ำ ๒ สายไหลมาบรรจบกันก็ตรงกับความหมายของคำว่า “สบ” (เขียน ส เสือ บ ใบไม้ อ่านว่า สบ) แต่ในที่นี้มองในแง่ของเส้นทางเดินทางที่เป็นทางแยกของลำน้ำ จึงใช้คำว่า “แพรก”

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๗ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.


ผีพุ่งไต้ (๒๖ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๐)

ผีพุ่งไต้

          ในเวลากลางคืนเดือนมืด บางครั้งเรามองเห็นวัตถุในท้องฟ้าพุ่งผ่านไปในอากาศอย่างรวดเร็ว คล้ายดวงไฟสุกสว่าง แล้วดับหายไป คนโบราณเรียกว่า “ผีพุ่งไต้” (คำว่า ไต้ ใช้สระไอไม้มลาย) ส่วนคนปัจจุบันเรียกว่า “ดาวตก” หรือ “อุกกาบาต” (อ่านว่า อุก-กา-บาด) ซึ่งมีรากศัพท์มาจากภาษาบาลีสันสกฤตว่า “อุกฺกา” กับคำว่า “บาต”. อุกฺกา แปลว่า คบเพลิง ส่วน บาต แปลว่า ตก. อันที่จริงคำว่า ผีพุ่งไต้ เป็นคำที่เหมาะสม เพราะในสมัยโบราณเราใช้ไต้สำหรับจุดไฟให้แสงสว่างหรือทำเชื้อเพลิง เมื่อเกิดมีดาวตกซึ่งเป็นปรากฏการณ์ตามธรรมชาติ ก็เลยตั้งชื่อให้ว่า ผีพุ่งไต้ หมายถึง คบไฟหรือดวงไฟที่ผีพุ่งผ่านไปในท้องฟ้า.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๐ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.