ล่วงเวลา (๒๘ สิงหาคม ๒๕๕๑)

ล่วงเวลา

          คำว่า ล่วงเวลา หมายความว่า เกินเวลา หรือนอกเวลาที่กำหนด เช่น ช่วงนี้มีงานมากพนักงานจึงต้องทำงานล่วงเวลากันทุกคน. การทำงานนอกเวลางานมักได้รับเงินค่าแรงพิเศษนอกจากค่าจ้างประจำ เรียกว่า ค่าล่วงเวลา. ปัจจุบันมีผู้นำคำภาษาอังกฤษว่า โอเว่อร์ไทม์ (overtime) มาใช้แทนคำไทย และบางทีใช้ย่อว่า โอที หรือ โอ ในความหมายว่า ทำงานล่วงเวลา เช่น วันนี้มีโอที. เดือนนี้รับค่าโอมาหลายร้อย

          การใช้คำภาษาต่างประเทศ หรือคำย่อภาษาต่างประเทศเช่นนี้ จะใช้ได้แต่ในภาษาพูดที่ไม่เป็นทางการเท่านั้น และเมื่อในภาษาไทยมีคำว่า ล่วงเวลา ใช้อยู่แล้ว ก็ควรใช้คำภาษาไทยมากกว่าใช้คำภาษาต่างประเทศ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๘ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

สัสดี (๑๘ กันยายน ๒๕๕๑)

สัสดี

          คำว่า สัสดี (อ่านว่า สัด-สะ-ดี) เป็นคำเรียกเจ้าหน้าที่ผู้ทำหน้าที่เกณฑ์คนเข้ารับราชการทหาร. ชายไทยทุกคนเมื่ออายุย่างเข้า ๑๘ ปี ในปีใด จะต้องไปขึ้นทะเบียนทหารภายในปีนั้น และเมื่ออายุย่างเข้า ๒๑ ปี จะต้องเข้ารับการตรวจเลือกไปฝึกความเป็นทหาร เพื่อให้พร้อมที่จะทำหน้าที่ป้องกันประเทศชาติได้อย่างเต็มที่เมื่อถึงคราวจำเป็น. ผู้ทำหน้าที่ดูแลเรื่องการคัดชายหนุ่มเข้ารับราชการทหาร เดิมเป็นหน้าที่ของข้าราชการในกรมพระสุรัสวดี (อ่านว่า กฺรม-พระ-สุ-รัด-สะ-วะ-ดี). คำ สุรัสวดี สันนิษฐานว่ามาจากคำภาษาบาลีสันสกฤต สุร (อ่านว่า สุ-ระ) แปลว่า ผู้กล้า. กับคำว่า วติ (อ่านว่า วะ-ติ) แปลว่า รั้ว. รวมหมายถึง ผู้กล้าที่รวมกันเป็นรั้วของชาติ. ต่อมาคำว่า สุรัสวดี กร่อนเป็นคำว่า สัสดี.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๘ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

น้ำขึ้นให้รีบตัก (๗ กันยายน ๒๕๕๑)

น้ำขึ้นให้รีบตัก

          น้ำขึ้น หมายถึงเวลาที่น้ำในแม่น้ำลำคลองมีระดับสูงขึ้น. สมัยก่อนเราใช้น้ำในแม่น้ำลำคลองเพื่ออุปโภคบริโภค เมื่อถึงเวลาน้ำขึ้น น้ำจะเต็มฝั่งใสสะอาดและตักได้ง่าย แต่เวลาน้ำลง น้ำจะแห้งขอดและขุ่นเพราะโคลนตมที่ก้นท้องน้ำ เราจึงมักรีบตักน้ำไว้ใช้เมื่อน้ำกำลังขึ้น. ทำให้เกิดสำนวนว่า น้ำขึ้นให้รีบตัก. น้ำขึ้นในที่นี้หมายถึงโอกาสที่มาถึง. คำว่า ให้ บอกความบังคับหรือแนะนำแกมบังคับ. สำนวนนี้จึงมีความหมายว่า เมื่อมีโอกาสหรือเมื่อโอกาสมาถึงก็จงรีบทำ เช่น ตอนนี้ข้าวกำลังราคาดี รีบขายเสียให้หมดยุ้งเถอะ อย่ามัวกักตุนไว้เลย น้ำขึ้นให้รีบตัก ถ้าน้ำลงแล้วจะพลาดโอกาส. นอกจากนั้นยังมีความหมายว่า ใช้ประโยชน์จากโอกาสที่มีมาให้ได้มากที่สุด เช่น ดาราคนนี้ถือคติน้ำขึ้นให้รีบตัก เห็นว่าตนเองกำลังเป็นที่นิยมก็ต้องรีบรับงานแสดงมาก ๆ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๗ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ชดใช้-ชดเชย (๑๖ สิงหาคม ๒๕๕๑)

ชดใช้-ชดเชย

          คำว่า ชดใช้ กับ ชดเชย มีความหมายคล้ายกัน. ชดใช้ หมายถึง ให้เงินหรือสิ่งของทดแทนสิ่งที่เสียไปเพราะการกระทำของตน เช่น ขับรถไปชนเขาจึงต้องจ่ายเงินชดใช้ค่าเสียหายให้เขา. หรือหมายถึง การกระทำเพื่อทดแทนความผิดหรือความบกพร่องของตน เช่น เขาต้องติดคุกตลอดชีวิตเพื่อชดใช้ความผิดที่ฆ่าเจ้าทรัพย์.

          ส่วน ชดเชย หมายถึง ให้ทรัพย์สินหรือกระทำการทดแทนสิ่งที่ขาดไป เสียไป หรือไม่บริบูรณ์ เช่น อาจารย์ขาดสอนเพราะต้องไปประชุมต่างประเทศ จึงสอนชดเชยให้. วันวิสาขบูชาปีนี้ตรงกับวันอาทิตย์ ทางการจึงให้หยุดวันจันทร์เป็นวันชดเชย. ชาวบ้านเรียกร้องเงินชดเชยที่ต้องทิ้งที่ทำกิน. ถึงลูกจะขาดแม่ แต่ก็ได้ความรักอย่างยิ่งจากพ่อเป็นการชดเชย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๖ สิงหาคม  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ได้คืบจะเอาศอก (๖ กันยายน ๒๕๕๑)

ได้คืบจะเอาศอก

          คืบ และ ศอก เป็นมาตราวัดแบบโบราณ. คืบ เป็นความยาวตั้งแต่ปลายนิ้วโป้งถึงปลายนิ้วนางหรือนิ้วก้อยเมื่อกางมือและเหยียดนิ้วทั้งสองออกจากกันเต็มที่. ส่วน ศอก เป็นความยาวตั้งแต่ปลายข้อศอกถึงปลายนิ้วกลาง ๑ ศอก มีความยาวเท่ากับ ๒ คืบ.

          สำนวนที่ว่าได้คืบจะเอาศอก เป็นคำกล่าวติเตียนว่าต้องการจะได้มากกว่าที่ได้มาแล้ว เช่น พอบริษัทเพิ่มเงินค่าล่วงเวลาให้ตามคำขอ พนักงานก็ขอขึ้นเงินเดือนอีก ได้คืบจะเอาศอกอย่างนี้ไม่ถูกต้อง. เขาแบ่งห้องให้อยู่ครึ่งหนึ่งก็น่าจะพอใจแล้ว จะขออยู่ทั้งห้องเลยได้อย่างไร ได้คืบจะเอาศอกไม่ดีหรอก.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๖ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.