ได้คืบจะเอาศอก (๖ กันยายน ๒๕๕๑)

ได้คืบจะเอาศอก

          คืบ และ ศอก เป็นมาตราวัดแบบโบราณ. คืบ เป็นความยาวตั้งแต่ปลายนิ้วโป้งถึงปลายนิ้วนางหรือนิ้วก้อยเมื่อกางมือและเหยียดนิ้วทั้งสองออกจากกันเต็มที่. ส่วน ศอก เป็นความยาวตั้งแต่ปลายข้อศอกถึงปลายนิ้วกลาง ๑ ศอก มีความยาวเท่ากับ ๒ คืบ.

          สำนวนที่ว่าได้คืบจะเอาศอก เป็นคำกล่าวติเตียนว่าต้องการจะได้มากกว่าที่ได้มาแล้ว เช่น พอบริษัทเพิ่มเงินค่าล่วงเวลาให้ตามคำขอ พนักงานก็ขอขึ้นเงินเดือนอีก ได้คืบจะเอาศอกอย่างนี้ไม่ถูกต้อง. เขาแบ่งห้องให้อยู่ครึ่งหนึ่งก็น่าจะพอใจแล้ว จะขออยู่ทั้งห้องเลยได้อย่างไร ได้คืบจะเอาศอกไม่ดีหรอก.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๖ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ขาย-ขายความคิด-ขายฝัน (๑๕ สิงหาคม ๒๕๕๑)

ขาย-ขายความคิด-ขายฝัน

          คำว่า ขาย มีหลายความหมาย ความหมายหนึ่งหมายถึง เอาของมาแลกเงินตรา เช่น ป้าจงกลขายผลไม้อยู่ที่ตลาดสี่มุมเมือง. คำว่า ขาย ในความหมายนี้ตรงข้ามกับคำว่า ซื้อ.

          เมื่อนำคำว่า ขาย มาประสมกับ ความคิด เป็น ขายความคิด จะมีความหมายว่า เสนอให้พิจารณา ซึ่งผู้รับพิจารณานั้นอาจจะรับหรือไม่รับก็ได้ เช่น เขาขายความคิดเรื่องพัฒนาพื้นที่ว่างเปล่าเป็นศูนย์การค้าให้ประธานบริษัท. นอกจากนี้คำว่า ขาย อาจนำไปประสมกับคำว่า ฝัน เป็น ขายฝัน หมายความว่า เสนอความคิดในสิ่งที่น่าเป็นไปได้ยากหรือไม่น่าเป็นไปได้ เช่น นักการเมืองบางคนหาเสียงโดยขายฝันในการปลดหนี้และปลอดหนี้ให้เกษตรกร. ดังนั้นคำว่า ขาย อาจมีความหมายว่า เสนอสิ่งใดสิ่งหนึ่งซึ่งอาจเป็นสินค้าหรืออย่างอื่น ซึ่งอาจเป็นไปได้หรือน่าจะเป็นไปได้ยาก โดยสิ่งที่แลกเปลี่ยนกลับมาอาจเป็นเงินตราหรือไม่ใช่เงินตราก็ได้

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ สิงหาคม  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ก่อหวอด (๕ กันยายน ๒๕๕๑)

ก่อหวอด

          หวอด คือ ฟองน้ำที่ปลาบางชนิด เช่น ปลากระดี่ ปลากัด ใช้เป็นที่เก็บไข่. เมื่อถึงเวลาจะวางไข่ ปลาตัวผู้ตัวเมียที่เป็นคู่กันจะช่วยกันพ่นน้ำให้เกิดฟองน้ำเป็นแพติดอยู่ตามกอหญ้าในน้ำ แล้วจึงวางไข่ที่แพฟองน้ำนั้น ไข่ปลาจะอาศัยหวอดนี้อยู่จนเจริญเติบโตเป็นลูกปลา.

          คำว่า ก่อ หมายถึง ทำให้เกิดขึ้น ทำให้มีขึ้น. สำนวน ก่อหวอด ใช้เปรียบกับการทำหวอดของปลา หมายถึงเริ่มรวมตัวเพื่อก่อการอย่างใดอย่างหนึ่ง มักเป็นสิ่งที่ไม่ดีและไม่สงบ เช่น พนักงานบริษัทนี้กำลังก่อหวอดเรียกร้องให้เพิ่มค่าแรงขั้นต่ำ สหภาพแรงงานก็สนับสนุนให้พนักงานบริษัทอื่นเข้าร่วมชุมนุมด้วย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๕ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

การเมือง-การบ้านการเมือง (๑๔ สิงหาคม ๒๕๕๑)

การเมือง-การบ้านการเมือง

          การเมือง หมายถึง กิจการที่เกี่ยวกับรัฐหรือแผ่นดินเช่นการดำเนินนโยบายเพื่อบริหารประเทศ เช่น คนที่ทำงานการเมืองต้องเป็นคนที่เห็นแก่ประโยชน์ส่วนรวม. นักการเมืองต้องเป็นคนมือสะอาด. คำว่า การเมือง นี้ใช้อย่างไม่เป็นทางการ หมายถึง มีการกระทำอันมีเจตนาอื่นแฝงอยู่ เช่น เขาป่วยการเมืองเมื่อรู้ว่าวันนี้จะต้องนำเสนอเรื่องสำคัญในที่ประชุมใหญ่. เมื่อนำคำว่า การบ้าน มาใช้เข้าคู่กับคำว่า การเมือง เป็น การบ้านการเมือง มีความหมายว่า กิจการบ้านเมืองทั่ว ๆ ไป เช่น เธอเป็นคนยังไง ไม่สนใจการบ้านการเมืองบ้างเลย หนังสือพิมพ์ก็ไม่อ่าน ข่าวโทรทัศน์ก็ไม่ดู แล้วจะรู้หรือเปล่าว่ากำลังเกิดอะไรขึ้นในบ้านเมืองบ้าง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๔ สิงหาคม  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ปฏัก (๔ กันยายน ๒๕๕๑)

ปฏัก

          ปฏัก เป็นไม้ถือสำหรับตีต้อนวัวควาย หรือบังคับให้เข้าเทียมแอกเทียมไถ. ลักษณะเป็นท่อนกลม มักทำด้วยไม้ไผ่ ขนาดพอ ๆ กับไม้ตะพด ความยาวประมาณ ๒ ศอก หรือ ๑ เมตร ปลายข้างหนึ่งเสียบเหล็กปลายแหลมให้เหลือปลายโผล่ประมาณ ๓ เซนติเมตร. ถ้าวัวหรือควายดื้อ จะถูกตีด้วยด้ามปฏัก แต่ถ้ายังคงดื้อหรือบังคับไม่ได้ ก็จะใช้ปลายข้างเสียบเหล็กแหลมแทงที่บริเวณสะโพกพอเจ็บ

          โดยเหตุที่ปฏักเป็นของที่ใช้ปราบวัวควายที่ดื้อ คนสมัยก่อนจึงมีคำกล่าวปรามเด็กที่ดื้อ ตักเตือน หรือคาดโทษแล้วยังไม่หลาบจำ ว่า “ดื้ออย่างนี้ต้องลงปฏักเสียบ้าง”

          คำ ปฏัก บางทีใช้ว่า ประตัก

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๔ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กระซับ (๒๔ สิงหาคม ๒๕๕๑)

กระซับ

          กระซับ หมายถึง ตำแหน่งพนักงานในเรือรบและเรือเดินทะเล มีหน้าที่รักษาพัสดุสิ่งของในเรือ. ถ้าเป็นเรือสินค้า กระซับจะมีหน้าที่ดูแลสินค้าในระวางเรือด้วย. บางทีเรียกว่า กระซับปากเรือ.

          คำว่า กระซับ เป็นคำที่รับมาจากภาษาอาหรับว่า kasaba (อ่านว่า กะ-ซะ-บ้ะ) เป็นรูปพหูพจน์ของคำว่า kāsib (อ่านว่า กา-ซิบ). พจนานุกรมภาษาอาหรับให้คำแปลว่า provider หมายถึง ผู้จัดหาสินค้า สิ่งของต่าง ๆ และดูแลสินค้าสิ่งของนั้น ๆ ให้พ่อค้าด้วย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๔ สิงหาคม  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.