ชดใช้-ชดเชย (๑๖ สิงหาคม ๒๕๕๑)

ชดใช้-ชดเชย

          คำว่า ชดใช้ กับ ชดเชย มีความหมายคล้ายกัน. ชดใช้ หมายถึง ให้เงินหรือสิ่งของทดแทนสิ่งที่เสียไปเพราะการกระทำของตน เช่น ขับรถไปชนเขาจึงต้องจ่ายเงินชดใช้ค่าเสียหายให้เขา. หรือหมายถึง การกระทำเพื่อทดแทนความผิดหรือความบกพร่องของตน เช่น เขาต้องติดคุกตลอดชีวิตเพื่อชดใช้ความผิดที่ฆ่าเจ้าทรัพย์.

          ส่วน ชดเชย หมายถึง ให้ทรัพย์สินหรือกระทำการทดแทนสิ่งที่ขาดไป เสียไป หรือไม่บริบูรณ์ เช่น อาจารย์ขาดสอนเพราะต้องไปประชุมต่างประเทศ จึงสอนชดเชยให้. วันวิสาขบูชาปีนี้ตรงกับวันอาทิตย์ ทางการจึงให้หยุดวันจันทร์เป็นวันชดเชย. ชาวบ้านเรียกร้องเงินชดเชยที่ต้องทิ้งที่ทำกิน. ถึงลูกจะขาดแม่ แต่ก็ได้ความรักอย่างยิ่งจากพ่อเป็นการชดเชย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๖ สิงหาคม  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ได้คืบจะเอาศอก (๖ กันยายน ๒๕๕๑)

ได้คืบจะเอาศอก

          คืบ และ ศอก เป็นมาตราวัดแบบโบราณ. คืบ เป็นความยาวตั้งแต่ปลายนิ้วโป้งถึงปลายนิ้วนางหรือนิ้วก้อยเมื่อกางมือและเหยียดนิ้วทั้งสองออกจากกันเต็มที่. ส่วน ศอก เป็นความยาวตั้งแต่ปลายข้อศอกถึงปลายนิ้วกลาง ๑ ศอก มีความยาวเท่ากับ ๒ คืบ.

          สำนวนที่ว่าได้คืบจะเอาศอก เป็นคำกล่าวติเตียนว่าต้องการจะได้มากกว่าที่ได้มาแล้ว เช่น พอบริษัทเพิ่มเงินค่าล่วงเวลาให้ตามคำขอ พนักงานก็ขอขึ้นเงินเดือนอีก ได้คืบจะเอาศอกอย่างนี้ไม่ถูกต้อง. เขาแบ่งห้องให้อยู่ครึ่งหนึ่งก็น่าจะพอใจแล้ว จะขออยู่ทั้งห้องเลยได้อย่างไร ได้คืบจะเอาศอกไม่ดีหรอก.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๖ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ขาย-ขายความคิด-ขายฝัน (๑๕ สิงหาคม ๒๕๕๑)

ขาย-ขายความคิด-ขายฝัน

          คำว่า ขาย มีหลายความหมาย ความหมายหนึ่งหมายถึง เอาของมาแลกเงินตรา เช่น ป้าจงกลขายผลไม้อยู่ที่ตลาดสี่มุมเมือง. คำว่า ขาย ในความหมายนี้ตรงข้ามกับคำว่า ซื้อ.

          เมื่อนำคำว่า ขาย มาประสมกับ ความคิด เป็น ขายความคิด จะมีความหมายว่า เสนอให้พิจารณา ซึ่งผู้รับพิจารณานั้นอาจจะรับหรือไม่รับก็ได้ เช่น เขาขายความคิดเรื่องพัฒนาพื้นที่ว่างเปล่าเป็นศูนย์การค้าให้ประธานบริษัท. นอกจากนี้คำว่า ขาย อาจนำไปประสมกับคำว่า ฝัน เป็น ขายฝัน หมายความว่า เสนอความคิดในสิ่งที่น่าเป็นไปได้ยากหรือไม่น่าเป็นไปได้ เช่น นักการเมืองบางคนหาเสียงโดยขายฝันในการปลดหนี้และปลอดหนี้ให้เกษตรกร. ดังนั้นคำว่า ขาย อาจมีความหมายว่า เสนอสิ่งใดสิ่งหนึ่งซึ่งอาจเป็นสินค้าหรืออย่างอื่น ซึ่งอาจเป็นไปได้หรือน่าจะเป็นไปได้ยาก โดยสิ่งที่แลกเปลี่ยนกลับมาอาจเป็นเงินตราหรือไม่ใช่เงินตราก็ได้

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ สิงหาคม  พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ก่อหวอด (๕ กันยายน ๒๕๕๑)

ก่อหวอด

          หวอด คือ ฟองน้ำที่ปลาบางชนิด เช่น ปลากระดี่ ปลากัด ใช้เป็นที่เก็บไข่. เมื่อถึงเวลาจะวางไข่ ปลาตัวผู้ตัวเมียที่เป็นคู่กันจะช่วยกันพ่นน้ำให้เกิดฟองน้ำเป็นแพติดอยู่ตามกอหญ้าในน้ำ แล้วจึงวางไข่ที่แพฟองน้ำนั้น ไข่ปลาจะอาศัยหวอดนี้อยู่จนเจริญเติบโตเป็นลูกปลา.

          คำว่า ก่อ หมายถึง ทำให้เกิดขึ้น ทำให้มีขึ้น. สำนวน ก่อหวอด ใช้เปรียบกับการทำหวอดของปลา หมายถึงเริ่มรวมตัวเพื่อก่อการอย่างใดอย่างหนึ่ง มักเป็นสิ่งที่ไม่ดีและไม่สงบ เช่น พนักงานบริษัทนี้กำลังก่อหวอดเรียกร้องให้เพิ่มค่าแรงขั้นต่ำ สหภาพแรงงานก็สนับสนุนให้พนักงานบริษัทอื่นเข้าร่วมชุมนุมด้วย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๕ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.