จิ่ม-จิ้ม (๕ ตุลาคม ๒๕๕๑)

จิ่ม-จิ้ม

          คำว่า จิ่ม กับ จิ้ม เสียงคล้ายกัน แต่ใช้ในกรณีต่างกัน

          จิ่ม หมายถึง ทำให้ล่วงเข้าไปแต่น้อย มักใช้กับการนั่งและการใส่กลอนเป็นต้น เช่น คนนั่งเต็มอัฒจันทร์หมด พอเขาเห็นที่ว่างพอจิ่มก้นได้หน่อยหนึ่ง ก็รีบเข้าไปนั่ง. เจ้าของบ้านใส่กลอนประตูจิ่มไว้นิดเดียว เพียงเขาผลักเบา ๆ ประตูก็เปิดออก

          ส่วน จิ้ม ใช้ได้หลายความหมาย เช่นหมายถึง ใช้สิ่งที่มีปลายแหลมแทงเข้าไปพอให้ติดสิ่งใดสิ่งหนึ่งขึ้นมา เช่น ใช้ส้อมจิ้มผลไม้. หมายถึง ใช้นิ้วหรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งกด เช่น เขาพิมพ์ดีดไม่คล่อง ต้องจิ้มทีละนิ้ว. ลูกเอามือจิ้มพุงพ่อ. หมายถึง ใช้สิ่งใดสิ่งหนึ่งจุ่มลงไปในของเหลวเป็นต้น เพื่อให้ติดสิ่งนั้นขึ้นมา เช่น คุณยายชอบกินผักจิ้มน้ำพริก.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

พระโกศ (๑๖ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

พระโกศ

          พระโกศ มีอยู่ ๒ ชั้น คือ พระโกศชั้นนอก กับพระโกศชั้นใน. พระโกศชั้นในที่ทำด้วยเงินลงรักปิดทองเป็นรูปกลมทรงกระบอก  ปากผาย  ฝาครอบมีลักษณะเป็นชั้นซ้อนลดหลั่นขึ้นไป ๕ ชั้น เรียกว่า ฝาครอบลูกแก้ว ๕ ชั้น และมียอดแหลม.  พระโกศลักษณะนี้สร้างขึ้นสำหรับทรงพระบรมศพพระมหากษัตริย์โดยเฉพาะ

          ส่วนพระโกศนอกจากนี้ทำด้วยเหล็กหรือทองแดงลงรักปิดทอง  ฝาครอบเป็นชั้นลดหลั่นลงมา ๕ ชั้น มียอด  สำหรับทรงพระศพพระราชวงศ์ชั้นเจ้าฟ้า.  ส่วนโกศสำหรับพระราชวงศ์ตั้งแต่ชั้นพระองค์เจ้าลงไปจนถึงข้าราชการที่ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นสายสะพาย มีฝาครอบเป็นชั้นลดหลั่นลงมา ๓ ชั้น มียอด.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

สำนักงาน (๕ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

สำนักงาน

          สำนักงาน หมายถึง สถานที่ทำการของหน่วยงานใด ๆ จะเป็นของราชการ รัฐวิสาหกิจ หรือเอกชน ก็ได้ เช่น สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. สำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้ง. สำนักงานโครงการส่วนพระองค์. สำนักงานขายหมู่บ้านจัดสรร. สำนักงานใหญ่ของธนาคาร.

          สำนักงาน อีกความหมายหนึ่งหมายถึง ที่ตั้ง เช่น ราชบัณฑิตยสถานมีสำนักงานอยู่ที่สนามเสือป่า. เขาไปติดต่องานที่สำนักงานโครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดา.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

การทำขวัญนาค (๒๕ ตุลาคม ๒๕๕๑)

การทำขวัญนาค

          นาค  เป็นคำเรียกกุลบุตรที่โกนผม เตรียมตัวเข้าพิธีอุปสมบทเป็นพระภิกษุในพระพุทธศาสนา.  ก่อนทำพิธีบวชมักมีพิธีทำขวัญนาค  มีการตั้งบายศรี  มีหมอขวัญคืออาจารย์ผู้มีความสามารถทางการประพันธ์บททำขวัญ  มาแหล่เรื่องราวเกี่ยวกับพระคุณของบิดามารดาผู้ให้กำเนิด  เพราะการบวชนั้น กุศลส่วนหนึ่งที่ได้คือการทดแทนบุญคุณพ่อแม่บุพการีของตน การทำขวัญจะจบด้วยการเวียนเทียนเพื่อเป็นสิริมงคลแก่นาค.  เขมรรับคำว่า  ขวัญนาค ไปใช้ ออกเสียงว่า ควันเนียะ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

โกศ (๑๕ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

โกศ

          คำว่า โกศ มีหลายความหมาย หากหมายถึงที่ใส่กระดูกคนตายที่เผาแล้ว มีขนาดต่าง ๆ  แต่ไม่ถึงกับใหญ่มากนัก มักทำเป็นทรงยอด มีฝาครอบ  ซึ่งเราเห็นได้ตามร้านขายเครื่องสังฆภัณฑ์ทั่วไป. โกศ แบบนี้ใช้ลักษณนามว่า ใบ หรือ ลูก

          แต่หากหมายถึงที่ใส่ศพแบบนั่ง  ขนาดก็จะใหญ่พอให้ใส่ศพได้ มักทำเป็นรูปกลมทรงกระบอก   ฝาครอบมียอด   โกศที่หมายถึงภาชนะใช้ใส่ศพนั่งที่ว่านี้  มีอยู่ ๒ ชั้น คือ ชั้นนอกและชั้นใน ชื่อที่ใช้เรียกมักสับสนกันในแต่ละยุค  ปัจจุบันชั้นนอกจะเรียกว่า ลอง    ส่วนชั้นใน จะเรียกว่า โกศ ลักษณนามใช้ว่า โกศ หรือ ลูก

          ถ้าเป็นโกศของเจ้านายเรียกว่า พระโกศ ลักษณนามใช้ว่า องค์

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

หน่วยงาน (๔ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

หน่วยงาน

          หน่วยงาน หมายถึง ส่วนที่รับผิดชอบงานหรือประกอบกิจการด้านใดด้านหนึ่ง มีที่ทำการ มีกลุ่มบุคคลที่รับผิดชอบ และมีหัวหน้างาน หน่วยงานอาจเป็นหน่วยภาครัฐหรือเอกชนก็ได้ มีหลายระดับ มีประเภทต่าง ๆ เป็น องค์การ ศูนย์ สถาบัน บริษัท ธนาคาร ฯลฯ เช่น สำนักทดสอบกลางเป็นหน่วยงานอิสระที่ดูแลการทดสอบทั้งประเทศ. นโยบายประกันคุณภาพเป็นที่ยอมรับในหน่วยงานทั้งของรัฐและเอกชน. รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการเชิญตัวแทนหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการสอนวิชาประวัติศาสตร์มาร่วมประชุมอย่างพร้อมเพรียง. การผลิตยาจากสมุนไพรพื้นบ้านก้าวหน้าไปมาก เพราะหน่วยงานต่าง ๆ ได้เข้ามาสนับสนุน.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ขวัญ (๒๔ ตุลาคม ๒๕๕๑)

ขวัญ

          คำว่า ขวัญ หมายถึง สติและความมีชีวิตชีวา   เป็นสิ่งที่ไม่มีตัวตน  แต่เชื่อกันว่ามีอยู่ประจำชีวิตของคนมาตั้งแต่เกิด.  ถ้าขวัญดี ขวัญอยู่กับตัวคนก็จะมีความเป็นปรกติสุข  ควบคุมอารมณ์ได้.  ถ้าตกใจมากๆ  ก็จะเกิดอาการ  ขวัญหนี  ขวัญแขวน  ขวัญบิน  ขวัญหาย  หรือ เสียขวัญ.   เมื่อเด็กตกใจผู้ใหญ่มักจะช่วยปลอบและเรียกขวัญให้กลับมาอยู่กับตัว.   เมื่อมีการเปลี่ยนจังหวะชีวิตหรือมีการทำสิ่งที่เป็นมงคล เช่น โกนจุก  ทำขวัญนาค  แต่งงาน   ชนะการต่อสู้ในการกีฬา   ก็มีการให้ของขวัญแก่เจ้าของขวัญ เพื่อรักษาขวัญไว้ให้อยู่กับตัว.  ขวัญ  เป็น คำไทยแท้ มีปรากฏอยู่ในภาษาตระกูลไททุกกลุ่ม.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ทองแผ่ลวด (๒๔ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

ทองแผ่ลวด

          ทองแผ่ลวด หมายถึง กระดาษที่ใช้ตกแต่งเครื่องสูง. การตกแต่งด้วยทองแผ่ลวดเป็นการใช้กระดาษทองตกแต่งบนเครื่องสูง เช่น ฉัตร บังสูรย์ บังแทรก สำหรับพระราชวงศ์ที่ตำกว่าชั้นเจ้าฟ้า เครื่องสูงที่ตกแต่งด้วยกระดาษทองแผ่ลวด เรียกว่า เครื่องสูงทองแผ่ลวด

          กระดาษทองแผ่ลวดทำจากกระดาษข่อยหรือกระดาษสาซ้อนกันหลาย ๆ ชั้น ให้หนาพอสมควร โดยใช้น้ำยาที่ทำจากพืชบางชนิดทาอาบให้กระดาษชื้น ใช้ค้อนเขาควายทุบพอให้เนื้อกระดาษประสานเป็นแผ่นเดียวและเรียบ แล้วผึ่งให้แห้งสนิท จากนั้นจึงทาผิวหน้าด้วยยางรัก ปิดด้วยทองคำเปลวจนเต็มหน้ากระดาษ

          เมื่อจะนำไปตกแต่งที่เครื่องสูง จะตัดเป็นแถบเล็ก ๆ  เย็บด้วยมือติดริมขอบใบฉัตรที่เป็นพื้นขาว หรือสลักฉลุเป็นลวดลายเย็บตรึงประดับบนพื้นผ้าสี เห็นเป็นลวดลายทองบนพื้นสีต่าง ๆ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.