ข้าวแช่ (๓๐ กันยายน ๒๕๕๑)

ข้าวแช่

          ข้าวแช่ เป็นอาหารที่คนไทยนิยมกินช่วงหน้าร้อน มีข้าวสุกขัดแช่น้ำเย็น กินกับเครื่องกับข้าวต่าง ๆ เช่น กะปิทอด พริกหยวกสอดไส้ ปลาผัดหวาน

          วิธีหุงข้าวแช่ในแต่ละสังคมแต่ละท้องถิ่นจะแตกต่างกัน หม่อมเจ้าหญิงพูนพิศมัย  ดิศกุล ทรงเล่าถึงข้าวแช่ตำรับจังหวัดเพชรบุรีว่า วิธีหุงข้าวจะหุงให้พอเป็นไต ยังไม่สุกทีเดียว แล้วเทใส่กระด้งนำไปแช่น้ำในแม่น้ำเพชรบุรี ซึ่งเชื่อว่ามีน้ำดีที่ใสสะอาด  แล้วใช้มือปัดถูข้าวในน้ำ จนกระทั่งเมล็ดสวยแล้วห่อผ้าใส่ลังถึงนึ่ง. คำว่า ข้าวแช่ จึงมาจากการที่นำข้าวลงแช่ในน้ำแล้วขัด

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓๐ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ราชวัติ (๒๒ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

ราชวัติ

          ราชวัติ (อ่านว่า ราด-ชะ-วัด) ราชวัติ เป็นแผงไม้สูงประมาณ ๙๐ เซนติเมตร ทำเป็นรั้วรูปมุมฉาก ตั้งอยู่ตรงมุมทั้ง ๔ มุม ของสถานที่ที่กำหนดขอบเขตปริมณฑลของงานพิธี เรียกว่า รั้วราชวัติ ก็ได้. รั้วราชวัติของงานพระราชพิธี ใช้ไม้จริงตีประกับไขว้ทแยงกันเป็นตาราง และตรงจุดที่ไม้ตัดกัน จะประดับลวดลายเป็นดอกประจำยามหรือดอกสี่กลีบ. ตรงมุมที่เป็นมุมฉากและปลายรั้วทั้ง ๒ ข้าง ปักฉัตรประดับไว้.

          รั้วราชวัติในงานพระราชพิธีจะสร้างอย่างแข็งแรงและสวยงาม หากเป็นงานพิธีของสามัญชนจะทำอย่างเรียบง่าย โดยใช้ไม้ไผ่ไขว้ทแยงกันแบบรั้ว พันด้วยกระดาษสีขาวหรือทาสีขาว เรียกว่า รั้วไก่ราชวัติ มีฉัตร ธง ต้นอ้อย ต้นกล้วย ปักประกอบ จึงมักเรียกกันว่า มีราชวัติฉัตรธง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เป็นลิง (๑๑ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

เป็นลิง

          เป็นลิง มีความหมายว่า ราวกับลิง เหมือนอย่างลิง มักใช้เป็นคำเปรียบอาการบางอย่างของคนที่คล้ายกับลิง เช่น ซนเป็นลิง   ไวเป็นลิง.

          ซนเป็นลิง เป็นคำเปรียบเด็กเล็ก ๆ ที่มักไม่สามารถอยู่นิ่งได้นาน เพราะความอยากรู้อยากเห็น จึงมักหยิบข้าวของมาเล่น และอาจทำให้เกิดความเสียหาย ผู้ใหญ่ที่ไม่ชอบจึงตำหนิเด็กว่า ซนเป็นลิง. ส่วน ไวเป็นลิง เป็นคำเปรียบอาการที่ทำอย่างว่องไว เช่น นักมวยคนนี้ไวเป็นลิงเชียว คู่ต่อสู้ชกไม่ถูกเลย. เด็กคนนี้เห็นอยู่แว็บ ๆ  หายไปแล้ว ไวเป็นลิงเชียว.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ข้าวตาก (๓๑ ตุลาคม ๒๕๕๑)

ข้าวตาก

          ข้าวตาก เป็นคำเรียก ข้าวสุกที่นำมาตากจนแห้ง ส่วนมากเป็นข้าวที่เหลือรับประทานในวันหนึ่ง ๆ ตากเก็บไว้ทำอาหารต่อไป เป็นความมัธยัสถ์ของคนไทย ที่จะไม่ทิ้งของให้เสียหาย ทั้งยังสามารถเหลือมาใช้ทำประโยชน์ได้อีก. ข้าวตากเมื่อนำมาคั่วเป็นข้าวคั่วจะมีกลิ่นหอม ถ้าคลุกน้ำตาลมะพร้าวและมะพร้าวขูดก็จะกลายเป็นขนมรับประทานได้อร่อย เรียกว่า ขนมไข่มดแดง. ถ้านำข้าวตากที่คั่วแล้วมาตำหรือบดให้ละเอียดก็จะใช้เป็นส่วนประกอบในการทำลาบให้มีกลิ่นหอมน่ารับประทาน.

          ข้าวคั่วที่บดละเอียดนี้หากคลุกกับน้ำตาลและมะพร้าวจะกลายเป็นขนมอีกอย่างหนึ่ง มีชื่อว่า ข้าวตู. ข้าวตากทำอาหารได้หลายอย่าง. เขมรรับคำว่าข้าวตากไปใช้เป็นคำว่า เขาตาก (อ่านว่า เคา-ตาก) หรือใช้ว่า กาตาก ก็มี.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

พระยานมาศสามลำคาน (๒๑ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

พระยานมาศสามลำคาน

          พระยานมาศ (อ่านว่า พฺระ -ยาน-นะ -มาด) เป็นพระแท่นที่มีคานหาม มีลักษณะเป็นฐานสี่เหลี่ยมสองชั้น  จำหลักลวดลายลงรักปิดทอง  มีคานสำหรับคนแบกสามคาน   คานหนึ่งใช้กำลังคนแบกหน้า ๑๐ คน หลัง ๑๐ คน สามคานใช้กำลังคนแบกรวม ๖๐ คน. พระยานมาศ แรกสร้างขึ้นใหม่สำหรับอัญเชิญพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช  ครั้งนั้นเรียกชื่อว่า  พระยานุมาศสามลำคาน. ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว  รัชกาลที่ ๖  สร้างพระยานที่อัญเชิญพระศพสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ  พระบรมราชชนนี  พันปีหลวง  เรียกว่า  พระยานมาศสามคาน. คำว่า ลำ เป็นลักษณนามของคำว่า คาน ที่ใช้หามพระยานมาศ. พระยานมาศนี้ ต่อมาจึงเรียก  พระยานมาศสามลำคาน

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เป็นไป (๑๐ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

เป็นไป

          เป็นไป แปลว่า ดำเนินไป เป็นคำกริยาที่เกิดการประสมคำว่า เป็น กับคำว่า ไป. เมื่อใช้เป็นคำนามจะใช้ว่า ความเป็นไป เช่น เป็นไปได้อย่างไรที่จะให้คนไม่มีความรู้มาเป็นหัวหน้างาน. เธอว่าเป็นไปไม่ได้ แต่ก็เป็นไปแล้ว เพราะคนไม่มีความรู้คนนั้นมาทำงานเป็นหัวหน้าเราแล้ว.

          ความเป็นไป หมายถึง สภาพการณ์ที่เป็นไป หรือ อาการที่ดำเนินไปของสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ซึ่งมักมีนัยว่าเป็นเรื่องที่ใหญ่โตและมีความสำคัญ เกี่ยวข้องกับคนจำนวนมาก เช่น ความเป็นไปของบ้านเมืองขณะนี้ต้องการความร่วมมือของทุกฝ่าย. ทุกคนควรสนใจความเป็นไปของสภาวะโลกร้อน

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

เข็มขัด (๓๐ ตุลาคม ๒๕๕๑)

เข็มขัด

          เข็มขัด เป็นคำเรียกสิ่งที่ใช้คาดทับผ้านุ่งเพื่อให้แนบอยู่กับเอว กันไม่ให้ผ้าหลุดหรือใช้เป็นเครื่องประดับเอว. เข็มขัดอาจทำด้วยผ้า หนัง หรือโลหะ เช่น เงิน นาก ทอง ก็ได้. เข็มขัดทองลงยาหรือประดับเพชรพลอย เป็นเครื่องประดับเครื่องแต่งกายของคนไทยมาแต่โบราณ. ปัจจุบัน แม้จะมีการตัดเย็บผ้านุ่ง กางเกง หรือกระโปรงแบบสากล ซึ่งมีขนาดพอดีเอว ไม่ต้องใช้เข็มขัด แต่ก็ยังมีคนนิยมใช้เข็มขัดอยู่. เขมรยืมคำ เข็มขัด ในภาษาไทยไปใช้เป็นคำว่า ขึมขาต่ (อ่านว่า เคิม็-คัด) หมายถึงเข็มขัดเงินหรือทองอย่างที่แต่งกับชุดประจำชาติเท่านั้น. เข็มขัดอื่น ๆ ทั่วไปใช้ว่า แขฺสกฺรวาต่ (อ่านว่า คฺแซ กร็อ-วัด).

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

มหาพิชัยราชรถ (๒๐ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

มหาพิชัยราชรถ

          พระมหาพิชัยราชรถ เป็นราชรถที่ใช้ในการนำพระบรมศพหรือพระศพไปสู่พระเมรุ. คำว่า พิชัย มีความหมาย ๒ อย่าง ความหมายแรก พิชัย หมายถึง ชัยชนะ. มหาพิชัยราชรถ จึงหมายถึง รถของพระราชาผู้มีชัยชนะ. และอีกความหมายหนึ่ง คำว่า พิชัย แปลว่า รถของพระราชา. มหาพิชัยราชรถ หมายถึง รถของพระราชาซึ่งเปรียบประดุจเทวดาที่ยิ่งใหญ่ ที่มาของชื่อนี้คงเป็นคติเดิมที่ถือว่า พระราชาเป็นเสมือนเทพหรือเป็นเทวดาจุติลงมาปกป้องภัยให้ประชาราษฎร์ เมื่อสวรรคตก็จะส่งเสด็จสู่สวรรค์ด้วยราชรถที่งดงามวิจิตร

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ติดประกาศ-ปิดประกาศ (๙ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

ติดประกาศ-ปิดประกาศ

          ในช่วงที่มีการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร เลือกตั้งผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร หรือเลือกตั้งผู้แทนองค์การบริหารส่วนท้องถิ่นก็ตาม จะเห็นประกาศของผู้สมัครรับเลือกตั้ง เพื่อแสดงให้ประชาชนทราบ ประกาศนั้นมักมีรูปของผู้สมัคร หมายเลขประจำตัวผู้สมัคร และอาจมีนโยบายโดยย่อ หรือลักษณะเด่นของผู้สมัครประกอบด้วย ใบประกาศนั้นแต่ก่อนมักพิมพ์เป็นแผ่นไม่ใหญ่นักและปิดไว้ตามที่สาธารณะต่าง ๆ. คำว่า ปิด ในที่นี้แปลว่า ติดไว้ จึงใช้คำว่า ติดประกาศ หรือ ปิดประกาศ ก็ได้. ติดประกาศ แปลว่า ผนึกแผ่นประกาศไว้. ส่วนปิดประกาศ แปลว่า ติดแผ่นประกาศ. ปิด คำนี้มีความหมายเช่นเดียวกับคำว่า ปิด ในคำว่า ปิดทองพระพุทธรูป. ปิดกระจกที่ฐานชุกชี (อ่านว่า ชุก-กะ-ชี) ซึ่งเป็นแท่นรองพระพุทธรูป

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๙ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

มักง่าย (๒๙ ตุลาคม ๒๕๕๑)

มักง่าย

          มักง่าย ประกอบด้วยคำว่า มัก แปลว่า ชอบทำ กับคำว่า ง่าย. พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒ ให้ความหมายคำ มักง่าย ว่า มีนิสัยชอบเอาแต่ความสะดวกเข้าว่า หมายถึง ลักษณะของคนที่ไม่ประณีต เมื่อจะทำสิ่งใดที่ต้องใช้ความพยายามหรือความอดทนทำให้ถูกต้องก็ไม่ยอมทำ ทำอะไรง่าย ๆ พอให้พ้นตัว ทำง่าย ๆ โดยไม่นึกถึงว่าสิ่งที่ตนทำนั้นจะทำความเดือดร้อนให้ผู้อื่นหรือไม่ เช่น คนบางคนมักง่ายทิ้งขยะไปตามถนนแทนที่จะเดินไปทิ้งที่ถังขยะ. อย่ามักง่ายจอดรถซื้อของขวางทางผู้อื่น ควรจอดรถตรงที่ที่ควรจอด.

          เขมรรับคำว่า มักง่าย ของไทยไปใช้เป็นคำว่า มาก่งาย (อ่านว่า เมีย็ก-เงียย) แปลว่า ดูถูก.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.