ขวัญ (๒๔ ตุลาคม ๒๕๕๑)

ขวัญ

          คำว่า ขวัญ หมายถึง สติและความมีชีวิตชีวา   เป็นสิ่งที่ไม่มีตัวตน  แต่เชื่อกันว่ามีอยู่ประจำชีวิตของคนมาตั้งแต่เกิด.  ถ้าขวัญดี ขวัญอยู่กับตัวคนก็จะมีความเป็นปรกติสุข  ควบคุมอารมณ์ได้.  ถ้าตกใจมากๆ  ก็จะเกิดอาการ  ขวัญหนี  ขวัญแขวน  ขวัญบิน  ขวัญหาย  หรือ เสียขวัญ.   เมื่อเด็กตกใจผู้ใหญ่มักจะช่วยปลอบและเรียกขวัญให้กลับมาอยู่กับตัว.   เมื่อมีการเปลี่ยนจังหวะชีวิตหรือมีการทำสิ่งที่เป็นมงคล เช่น โกนจุก  ทำขวัญนาค  แต่งงาน   ชนะการต่อสู้ในการกีฬา   ก็มีการให้ของขวัญแก่เจ้าของขวัญ เพื่อรักษาขวัญไว้ให้อยู่กับตัว.  ขวัญ  เป็น คำไทยแท้ มีปรากฏอยู่ในภาษาตระกูลไททุกกลุ่ม.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ทองแผ่ลวด (๒๔ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

ทองแผ่ลวด

          ทองแผ่ลวด หมายถึง กระดาษที่ใช้ตกแต่งเครื่องสูง. การตกแต่งด้วยทองแผ่ลวดเป็นการใช้กระดาษทองตกแต่งบนเครื่องสูง เช่น ฉัตร บังสูรย์ บังแทรก สำหรับพระราชวงศ์ที่ตำกว่าชั้นเจ้าฟ้า เครื่องสูงที่ตกแต่งด้วยกระดาษทองแผ่ลวด เรียกว่า เครื่องสูงทองแผ่ลวด

          กระดาษทองแผ่ลวดทำจากกระดาษข่อยหรือกระดาษสาซ้อนกันหลาย ๆ ชั้น ให้หนาพอสมควร โดยใช้น้ำยาที่ทำจากพืชบางชนิดทาอาบให้กระดาษชื้น ใช้ค้อนเขาควายทุบพอให้เนื้อกระดาษประสานเป็นแผ่นเดียวและเรียบ แล้วผึ่งให้แห้งสนิท จากนั้นจึงทาผิวหน้าด้วยยางรัก ปิดด้วยทองคำเปลวจนเต็มหน้ากระดาษ

          เมื่อจะนำไปตกแต่งที่เครื่องสูง จะตัดเป็นแถบเล็ก ๆ  เย็บด้วยมือติดริมขอบใบฉัตรที่เป็นพื้นขาว หรือสลักฉลุเป็นลวดลายเย็บตรึงประดับบนพื้นผ้าสี เห็นเป็นลวดลายทองบนพื้นสีต่าง ๆ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

มีอันเป็น (๑๓ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

มีอันเป็น

          คำว่า  มีอันเป็น  หมายความว่า  ประสบกับสิ่งที่เกิดขึ้นอย่างไม่คาดฝัน มักใช้ในทางร้าย  เช่น   ฉันไม่มีโอกาสไปทำบุญ ๙ วัดสักที พอจะไปก็มีอันเป็นให้ป่วยไข้.  มีอันเป็น  อาจหมายถึง  มีพิบัติภัย   มีอันตรายถึงชีวิต  ก็ได้  มักใช้ในการสาบาน เช่น  ถ้าฉันทำผิดคำสาบานก็ขอให้ฉันมีอันเป็นไป.  คำว่า มีอันเป็น  อาจใช้ในการสาปแช่ง  เช่น  คนที่คอร์รัปชั่น ฉ้อราษฎร์บังหลวง คดโกงไม่ซื่อสัตย์ ขอให้มีอันเป็นไปโดยเร็วเถิด. สำนวน  มีอันเป็น สะท้อนวัฒนธรรมการใช้ภาษาของคนไทยอย่างหนึ่งที่จะไม่กล่าวถึงสิ่งที่เลวร้าย  น่าเกลียด เป็นอันตราย หรือเป็นเรื่องที่ควรปกปิด  โดยละคำนั้นเสีย. สำนวนนี้จึงกล่าว เพียง คำว่า มีอันเป็น…  ส่วนจะเป็นอะไรบ้างให้ผู้ฟังคิดเอาเอง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เด็ด-สะเด็ด (๒ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

เด็ด-สะเด็ด

          คำว่า เด็ด กับ สะเด็ด น่าจะเกี่ยวข้องกัน. เด็ด หมายถึง ทำให้ขาดหรือหลุดโดยใช้มือ เช่น ด้ายเส้นใหญ่เด็ดไม่ขาด ต้องใช้กรรไกรตัด. ลูกไม่ควรเด็ดดอกไม้เล่น เก็บไว้ให้บานกับต้นจะดีกว่า.

          เมื่อเติมคำว่า สะ หน้าคำว่า เด็ด เป็น สะเด็ด หมายถึง ทำให้สายน้ำขาดไป นั่นคือ ทำให้น้ำหรือน้ำมันหยุดหยดหรือหยุดไหล โดยวิธีรินหรือสงเป็นต้น เช่น เราต้องรินน้ำข้าวให้สะเด็ดน้ำ. เขาสงถั่วงอกให้สะเด็ดน้ำก่อนใส่จาน. แม่ค้าช้อนกล้วยแขกขึ้นแล้ววางบนตะแกรงให้สะเด็ดน้ำมัน.

          ปัจจุบัน สะเด็ดน้ำ ใช้เป็นสำนวน หมายถึง หมดสิ้น เด็ดขาด เช่น เรื่องนี้ ถ้าไม่จัดการให้สะเด็ดน้ำ ก็จะเป็นปัญหาต่อไปไม่รู้จบ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

หักทองขวาง (๒๓ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

หักทองขวาง

          หักทองขวาง เป็นวิธีปักดิ้นเงินหรือดิ้นทอง โดยวางเรียงเส้นดิ้นให้ขวางตัวลาย เช่น ถ้าปักเป็นรูปใบไม้ก็จะวางเรียงเส้นดิ้นทางขวางแทนการวางเรียงเส้นดิ้นไปตามทางยาวของรูปใบไม้. การที่วางเส้นดิ้นทางขวาง เส้นดิ้นจะไม่แตกหรือแยกกัน เพราะเกาะพื้นได้แน่นกว่าการเรียงเส้นดิ้นตามความยาว. ถ้าเส้นดิ้นมีความยาวมาก ก็จะทำให้ลายแยกจากกัน. วิธีปักดิ้นโดยวิธีนี้เรียกว่า ปักดิ้นหักทองขวาง

          การปักดิ้นหักทองขวาง มาจากวิธีปักดิ้นของชาวญวนซึ่งเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารพระมหากษัตริย์ของไทยตั้งแต่ต้นรัตนโกสินทร์ ต่อมาเมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยโปรดเกล้าฯ ให้ฟื้นฟูการเล่นโขนละคร   ต้องสร้างเครื่องแต่งตัวโขนละครเป็นจำนวนมาก จึงโปรดเกล้าฯ ให้ช่างสดึงกรึงไหมในพระบรมมหาราชวังหัดปักดิ้นอย่างญวนเพื่อปักเครื่องตัวโขนละคร และต่อมาจึงได้นำมาตกแต่งเครื่องสูงต่าง ๆ เช่น ฉัตร จามร บังสูรย์ บังแทรก ซึ่งเป็นเครื่องแสดงพระอิสริยยศสำหรับพระเจ้าแผ่นดินด้วย เรียกว่า เครื่องสูงหักทองขวาง

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เฝือก (๑๒ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

เฝือก

          คำว่า เฝือก มีหลายความหมาย  ความหมายหนึ่งคือ ซี่ไม้ไผ่ที่ถักติดกันเป็นผืนหรือเป็นแผง   ใช้คลุมหลังคาเรือนต้นไม้หรือใช้ปักตามลำน้ำเพื่อล้อมให้ปลาที่หลงเข้ามาในเฝือกติดอยู่หาทางออกไม่ได้  เมื่อปลาถูกขังอยู่ในเฝือก คนจะใช้ลอบ สุ่ม  หรือเครื่องจับปลาอย่างอื่นไปจับปลาต่อไป เฝือกจึงเป็นเครื่องมือประกอบการประมงอย่างหนึ่ง

          ความหมายที่ ๒ เฝือกใช้เป็นอุปกรณ์สำหรับห่อศพเพื่อนำไปฝังในกรณีที่จะต้องฝังอย่างรีบด่วนหรือไม่สามารถหาโลงใส่ศพได้

          ความหมายที่ ๓  เฝือก หมายถึงอุปกรณ์ทางการแพทย์ที่ใช้ดามกระดูกที่เดาะหรือหัก และดามข้อที่เคลื่อน เป็นต้น เพื่อให้กระดูกและข้ออยู่ในลักษณะนิ่งไม่เคลื่อนที่  ซึ่งร่างกายจะมีกลไกตามธรรมชาติ เชื่อมต่อและซ่อมแซมส่วนที่เดาะ หักหรือเคลื่อนนั้นเองในเวลาอันควร.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

เหยี่ยว (๑ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

เหยี่ยว

          เหยี่ยว เป็นนกชนิดหนึ่ง มีปากงุ้มและคม ปีกแข็งแรง บินร่อนได้นาน ๆ เล็บยาวแหลม. เหยี่ยวส่วนใหญ่ล่าสัตว์กินเป็นอาหาร

          ลักษณะและคุณสมบัติต่าง ๆ ของเหยี่ยว ทำให้มีการนำคำว่า เหยี่ยว มาใช้ร่วมกับคำอื่น มีความหมายเปรียบ แสดงลักษณะและรูปร่างที่สำคัญของเหยี่ยว เช่น

          เล็บเหยี่ยว เป็นชื่อไม้เถาเนื้อแข็ง ต้นมีหนามโค้ง ผลเล็กกินได้ ทั้งนี้เพราะเหยี่ยวมีเล็บยาวแหลม

          เหยี่ยวข่าว หมายถึง นักข่าวหรือคนที่หาข่าวได้รวดเร็วเป็นพิเศษ ทั้งนี้เพราะเหยี่ยวตาดี มองหาเหยื่อได้รวดเร็ว

          ปากเหยี่ยวปากกา หมายถึงภัยอันตราย ทั้งนี้เพราะเหยี่ยวชนิดต่าง ๆ ส่วนใหญ่ล่าสัตว์กินเป็นอาหาร

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ราชวัติ (๒๒ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

ราชวัติ

          ราชวัติ (อ่านว่า ราด-ชะ-วัด) ราชวัติ เป็นแผงไม้สูงประมาณ ๙๐ เซนติเมตร ทำเป็นรั้วรูปมุมฉาก ตั้งอยู่ตรงมุมทั้ง ๔ มุม ของสถานที่ที่กำหนดขอบเขตปริมณฑลของงานพิธี เรียกว่า รั้วราชวัติ ก็ได้. รั้วราชวัติของงานพระราชพิธี ใช้ไม้จริงตีประกับไขว้ทแยงกันเป็นตาราง และตรงจุดที่ไม้ตัดกัน จะประดับลวดลายเป็นดอกประจำยามหรือดอกสี่กลีบ. ตรงมุมที่เป็นมุมฉากและปลายรั้วทั้ง ๒ ข้าง ปักฉัตรประดับไว้.

          รั้วราชวัติในงานพระราชพิธีจะสร้างอย่างแข็งแรงและสวยงาม หากเป็นงานพิธีของสามัญชนจะทำอย่างเรียบง่าย โดยใช้ไม้ไผ่ไขว้ทแยงกันแบบรั้ว พันด้วยกระดาษสีขาวหรือทาสีขาว เรียกว่า รั้วไก่ราชวัติ มีฉัตร ธง ต้นอ้อย ต้นกล้วย ปักประกอบ จึงมักเรียกกันว่า มีราชวัติฉัตรธง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.