หักทองขวาง (๒๓ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

หักทองขวาง

          หักทองขวาง เป็นวิธีปักดิ้นเงินหรือดิ้นทอง โดยวางเรียงเส้นดิ้นให้ขวางตัวลาย เช่น ถ้าปักเป็นรูปใบไม้ก็จะวางเรียงเส้นดิ้นทางขวางแทนการวางเรียงเส้นดิ้นไปตามทางยาวของรูปใบไม้. การที่วางเส้นดิ้นทางขวาง เส้นดิ้นจะไม่แตกหรือแยกกัน เพราะเกาะพื้นได้แน่นกว่าการเรียงเส้นดิ้นตามความยาว. ถ้าเส้นดิ้นมีความยาวมาก ก็จะทำให้ลายแยกจากกัน. วิธีปักดิ้นโดยวิธีนี้เรียกว่า ปักดิ้นหักทองขวาง

          การปักดิ้นหักทองขวาง มาจากวิธีปักดิ้นของชาวญวนซึ่งเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารพระมหากษัตริย์ของไทยตั้งแต่ต้นรัตนโกสินทร์ ต่อมาเมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยโปรดเกล้าฯ ให้ฟื้นฟูการเล่นโขนละคร   ต้องสร้างเครื่องแต่งตัวโขนละครเป็นจำนวนมาก จึงโปรดเกล้าฯ ให้ช่างสดึงกรึงไหมในพระบรมมหาราชวังหัดปักดิ้นอย่างญวนเพื่อปักเครื่องตัวโขนละคร และต่อมาจึงได้นำมาตกแต่งเครื่องสูงต่าง ๆ เช่น ฉัตร จามร บังสูรย์ บังแทรก ซึ่งเป็นเครื่องแสดงพระอิสริยยศสำหรับพระเจ้าแผ่นดินด้วย เรียกว่า เครื่องสูงหักทองขวาง

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เฝือก (๑๒ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

เฝือก

          คำว่า เฝือก มีหลายความหมาย  ความหมายหนึ่งคือ ซี่ไม้ไผ่ที่ถักติดกันเป็นผืนหรือเป็นแผง   ใช้คลุมหลังคาเรือนต้นไม้หรือใช้ปักตามลำน้ำเพื่อล้อมให้ปลาที่หลงเข้ามาในเฝือกติดอยู่หาทางออกไม่ได้  เมื่อปลาถูกขังอยู่ในเฝือก คนจะใช้ลอบ สุ่ม  หรือเครื่องจับปลาอย่างอื่นไปจับปลาต่อไป เฝือกจึงเป็นเครื่องมือประกอบการประมงอย่างหนึ่ง

          ความหมายที่ ๒ เฝือกใช้เป็นอุปกรณ์สำหรับห่อศพเพื่อนำไปฝังในกรณีที่จะต้องฝังอย่างรีบด่วนหรือไม่สามารถหาโลงใส่ศพได้

          ความหมายที่ ๓  เฝือก หมายถึงอุปกรณ์ทางการแพทย์ที่ใช้ดามกระดูกที่เดาะหรือหัก และดามข้อที่เคลื่อน เป็นต้น เพื่อให้กระดูกและข้ออยู่ในลักษณะนิ่งไม่เคลื่อนที่  ซึ่งร่างกายจะมีกลไกตามธรรมชาติ เชื่อมต่อและซ่อมแซมส่วนที่เดาะ หักหรือเคลื่อนนั้นเองในเวลาอันควร.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

เหยี่ยว (๑ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

เหยี่ยว

          เหยี่ยว เป็นนกชนิดหนึ่ง มีปากงุ้มและคม ปีกแข็งแรง บินร่อนได้นาน ๆ เล็บยาวแหลม. เหยี่ยวส่วนใหญ่ล่าสัตว์กินเป็นอาหาร

          ลักษณะและคุณสมบัติต่าง ๆ ของเหยี่ยว ทำให้มีการนำคำว่า เหยี่ยว มาใช้ร่วมกับคำอื่น มีความหมายเปรียบ แสดงลักษณะและรูปร่างที่สำคัญของเหยี่ยว เช่น

          เล็บเหยี่ยว เป็นชื่อไม้เถาเนื้อแข็ง ต้นมีหนามโค้ง ผลเล็กกินได้ ทั้งนี้เพราะเหยี่ยวมีเล็บยาวแหลม

          เหยี่ยวข่าว หมายถึง นักข่าวหรือคนที่หาข่าวได้รวดเร็วเป็นพิเศษ ทั้งนี้เพราะเหยี่ยวตาดี มองหาเหยื่อได้รวดเร็ว

          ปากเหยี่ยวปากกา หมายถึงภัยอันตราย ทั้งนี้เพราะเหยี่ยวชนิดต่าง ๆ ส่วนใหญ่ล่าสัตว์กินเป็นอาหาร

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ข้าวต้มมัดไต้-ข้าวต้มน้ำวุ้น (๑๓ ธันวาคม ๒๕๕๑)

ข้าวต้มมัดไต้-ข้าวต้มน้ำวุ้น

          ข้าวต้มมัดไต้ คำว่า ไต้ เป็นชื่อขนมอย่างหนึ่ง ทำด้วยข้าวเหนียวผัดกับกะทิและถั่วทอง ปรุงรสด้วยน้ำตาลทราย เกลือ ห่อไส้ที่ทำด้วยถั่วทองต้มสุกแล้วผัดกับเครื่องปรุง มีพริกไทย เกลือ  เป็นต้น   ข้าวต้มมัดไต้มักห่อยาว ๆ ด้วยใบมะพร้าวอ่อน ใช้ตอกมัดหลายเปลาะ เหมือนไต้ที่ใช้จุดไฟ

          ข้าวต้มน้ำวุ้น  เป็นชื่อขนมอีกอย่างหนึ่ง  ใช้ข้าวเหนียวที่แช่น้ำให้อ่อนตัวสัก ๕-๖ ชั่วโมงแล้วมาห่อด้วยใบตองที่มีความกว้างประมาณ ๑ นิ้ว   ห่อให้เป็นรูปสามเหลี่ยม  กลัดไม้กลัดให้แน่น  ต้มให้สุก   เวลารับประทานนำมาใส่น้ำเชื่อมและน้ำแข็งทุบ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

เครื่องสูง (๒ ธันวาคม ๒๕๕๑)

เครื่องสูง

          คำว่า เครื่องสูง หมายถึง   สิ่งที่ใช้เพื่อแสดงพระอิสริยยศของพระมหากษัตริย์ หรือพระราชวงศ์ชั้นสูง  เช่น กลด ซึ่งเป็นร่มขนาดใหญ่  ขอบมีระบาย  มีด้ามยาว  มีสีต่าง ๆ  มักใช้ตามสีประจำพระองค์ของพระราชวงศ์ผู้นั้น ใช้กั้นเมื่อเสด็จพระราชดำเนินด้วยพระบาท เช่น เสด็จพระราชดำเนินไปในพระราชพิธีต่าง ๆ ที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม.   เครื่องสูงอื่น ๆ  มักใช้ในการเสด็จเป็นกระบวน เช่น กระบวนพยุหยาตรา  หรือในการจัดกระบวนเช่นการอัญเชิญพระบรมศพ หรือพระศพ.  เครื่องสูงนั้น ๆ มีหลายชนิด  เช่น   ฉัตร  พัดโบก  บังแทรก บังสูรย์ จามร พุ่มดอกไม้เงิน พุ่มดอกไม้ทอง  อภิรุมชุมสาย  กรรชิง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ข้าวต้มมัด-ข้าวต้มผัด (๑๒ ธันวาคม ๒๕๕๑)

ข้าวต้มมัด-ข้าวต้มผัด

          ข้าวต้มมัด หรือ ข้าวต้มผัด   เป็นชื่อขนมอย่างหนึ่ง  ห่ออยู่ในใบตอง ๒ ห่อมัดติดกันและนึ่งหรือต้มให้สุก   ห่อนั้นมีลักษณะยาวเรียกว่ากลีบ    ขนมที่ห่อไว้นั้นเป็นข้าวเหนียวหุ้มกล้วยน้ำว้าสุก  มักมีถั่วดำต้มสุกโรยอยู่บนข้าวเหนียวด้วย.  ปัจจุบันอาจใช้เผือกกวนกับน้ำตาลใส่เป็นไส้แทนกล้วย  ที่เรียกว่าข้าวต้มมัดนั้น  เรียกตามลักษณะของขนมที่ห่อใบตองแล้วมัดด้วยตอก ๒ เปลาะ   การมัด ๒ กลีบเข้าด้วยกันทำให้มัดได้แน่น  เมื่อนำไปต้ม ห่อก็จะไม่ลุ่ยออก.  ขนมนี้เรียกว่า ข้าวต้มผัด ด้วย เพราะในการทำนั้น  ใช้ข้าวเหนียวที่แช่น้ำไว้พออ่อนตัว ๕-๖ ชั่วโมง  มาผัดกับกะทิที่ปรุงรสด้วยน้ำตาลทราย และเกลือเล็กน้อย  แล้วจึงนำมาห่อด้วยใบตอง  ใส่ไส้และถั่วดำตามที่ต้องการ. ขนมนี้จึงมี ๒ ชื่อ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ย่อมุมไม้สิบสอง (๑ ธันวาคม ๒๕๕๑)

ย่อมุมไม้สิบสอง

          คำว่า ย่อมุมไม้สิบสอง  เป็นคำอธิบายลักษณะส่วนมุมของอาคาร เจดีย์ พระเมรุหรือสิ่งอื่น ๆ  ที่ทำให้มุมมีหยักเป็นเหลี่ยมออกมา  แทนที่ตรงมุมจะมีเพียงมุมเดียว  กลับทำหักย่อลงทำให้เป็น ๓ มุม  เพื่อเพิ่มความงดงามให้แก่สิ่งก่อสร้างนั้น.  การย่อมุมทำให้มุมหนึ่งเกิดเป็น ๓ มุม  อาคาร เจดีย์ หรือ พระเมรุ  ซึ่งเป็นสิ่งก่อสร้างทรงสี่เหลี่ยมมี ๔ มุม จึงกลายเป็น ๑๒ มุม.  อาคาร  เจดีย์ หรือสิ่งก่อสร้างใดมีลักษณะดังกล่าวนี้  จึงเรียกว่า ย่อมุมไม้สิบสอง เช่น พระเมรุสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยา-ณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ เป็นพระเมรุทรงปราสาทจตุรมุขย่อมุมไม้สิบสอง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ประมง (๒๒ ธันวาคม ๒๕๕๑)

ประมง

          ประมง  หมายถึงการจับสัตว์น้ำ เมื่อเป็นกริยา ใช้ว่า ทำประมง หรือ ทำการประมง ก็ได้.  กรมประมง เป็นหน่วยงานที่มีหน้าที่ดูแลรักษา ส่งเสริม  ช่วยเหลือการประมงของประเทศ   ชาวประมง  เป็นคำเรียก ผู้ที่มีอาชีพจับปลาและสัตว์น้ำทุกชนิด.  ประมง อาจแบ่งเป็นหลายประเภท เช่น   ประมงน้ำจืด  ประมงน้ำเค็ม  ประมงชายฝั่ง   ประมงน้ำลึก  ประมงนอกอ่าวไทย

          วันประมงแห่งชาติ เดิมกำหนดให้ตรงกับวันที่ ๑๓ เมษายน ของทุกปี ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๒๗. แต่ในปัจจุบันสภาพภูมิอากาศของประเทศไทยในช่วงเดือนเมษายนจะร้อนและแห้งแล้ง ทำให้พันธุ์ปลาที่นำมาปล่อยในวันดังกล่าวมีอัตราการตายสูง ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๔๙ กรมประมงได้เปลี่ยนวันประมงแห่งชาติมาเป็นวันที่ ๒๑ กันยายน ซึ่งตรงกับวันสถาปนากรมประมง

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ทำความเคารพ-แสดงความเคารพ (๑๑ ธันวาคม ๒๕๕๑)

ทำความเคารพ-แสดงความเคารพ

          คำว่า  ทำความเคารพ เป็นคำกริยา ผู้หนึ่งกระทำเพื่อแสดงให้ทราบว่า มีความเคารพต่อผู้รับการเคารพ ซึ่งมีหลายแบบตามสถานการณ์  เช่น ไหว้ กราบ  คำนับ  ยืนตรงกระทบเท้าชิด  ถอนสายบัว  วันทยหัตถ์  วันทยาวุธ  ฯลฯ เราทำอาการต่าง ๆ เหล่านี้เพื่อแสดงความเคารพ. เป็นธรรมเนียมปฏิบัติของคนทั่วไปที่ผู้น้อยจะทำความเคารพผู้ที่มีวัยวุฒิ คุณวุฒิ หรือชาติวุฒิสูงกว่าตน  ตามความเหมาะสมและตามบริบทของสังคม.  ส่วนคำว่า แสดงความเคารพ เป็นคำกริยา หมายถึง อาการ สภาพ ที่บ่งบอกความเคารพ. คำว่า แสดงความเคารพ ใช้กับสิ่งที่เป็นนามธรรม เช่น การไม่ส่งเสียงดังในที่สาธารณะเป็นการแสดงความเคารพต่อสิทธิ์ของผู้อื่น. การถอดรองเท้าเมื่อเข้าโบสถ์ เป็นการแสดงความเคารพต่อสถานที่.    

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.