โกศ (๑๕ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

โกศ

          คำว่า โกศ มีหลายความหมาย หากหมายถึงที่ใส่กระดูกคนตายที่เผาแล้ว มีขนาดต่าง ๆ  แต่ไม่ถึงกับใหญ่มากนัก มักทำเป็นทรงยอด มีฝาครอบ  ซึ่งเราเห็นได้ตามร้านขายเครื่องสังฆภัณฑ์ทั่วไป. โกศ แบบนี้ใช้ลักษณนามว่า ใบ หรือ ลูก

          แต่หากหมายถึงที่ใส่ศพแบบนั่ง  ขนาดก็จะใหญ่พอให้ใส่ศพได้ มักทำเป็นรูปกลมทรงกระบอก   ฝาครอบมียอด   โกศที่หมายถึงภาชนะใช้ใส่ศพนั่งที่ว่านี้  มีอยู่ ๒ ชั้น คือ ชั้นนอกและชั้นใน ชื่อที่ใช้เรียกมักสับสนกันในแต่ละยุค  ปัจจุบันชั้นนอกจะเรียกว่า ลอง    ส่วนชั้นใน จะเรียกว่า โกศ ลักษณนามใช้ว่า โกศ หรือ ลูก

          ถ้าเป็นโกศของเจ้านายเรียกว่า พระโกศ ลักษณนามใช้ว่า องค์

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

หน่วยงาน (๔ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

หน่วยงาน

          หน่วยงาน หมายถึง ส่วนที่รับผิดชอบงานหรือประกอบกิจการด้านใดด้านหนึ่ง มีที่ทำการ มีกลุ่มบุคคลที่รับผิดชอบ และมีหัวหน้างาน หน่วยงานอาจเป็นหน่วยภาครัฐหรือเอกชนก็ได้ มีหลายระดับ มีประเภทต่าง ๆ เป็น องค์การ ศูนย์ สถาบัน บริษัท ธนาคาร ฯลฯ เช่น สำนักทดสอบกลางเป็นหน่วยงานอิสระที่ดูแลการทดสอบทั้งประเทศ. นโยบายประกันคุณภาพเป็นที่ยอมรับในหน่วยงานทั้งของรัฐและเอกชน. รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการเชิญตัวแทนหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการสอนวิชาประวัติศาสตร์มาร่วมประชุมอย่างพร้อมเพรียง. การผลิตยาจากสมุนไพรพื้นบ้านก้าวหน้าไปมาก เพราะหน่วยงานต่าง ๆ ได้เข้ามาสนับสนุน.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ขวัญ (๒๔ ตุลาคม ๒๕๕๑)

ขวัญ

          คำว่า ขวัญ หมายถึง สติและความมีชีวิตชีวา   เป็นสิ่งที่ไม่มีตัวตน  แต่เชื่อกันว่ามีอยู่ประจำชีวิตของคนมาตั้งแต่เกิด.  ถ้าขวัญดี ขวัญอยู่กับตัวคนก็จะมีความเป็นปรกติสุข  ควบคุมอารมณ์ได้.  ถ้าตกใจมากๆ  ก็จะเกิดอาการ  ขวัญหนี  ขวัญแขวน  ขวัญบิน  ขวัญหาย  หรือ เสียขวัญ.   เมื่อเด็กตกใจผู้ใหญ่มักจะช่วยปลอบและเรียกขวัญให้กลับมาอยู่กับตัว.   เมื่อมีการเปลี่ยนจังหวะชีวิตหรือมีการทำสิ่งที่เป็นมงคล เช่น โกนจุก  ทำขวัญนาค  แต่งงาน   ชนะการต่อสู้ในการกีฬา   ก็มีการให้ของขวัญแก่เจ้าของขวัญ เพื่อรักษาขวัญไว้ให้อยู่กับตัว.  ขวัญ  เป็น คำไทยแท้ มีปรากฏอยู่ในภาษาตระกูลไททุกกลุ่ม.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ขนมแชงมา-ขนมแชงม้า (๑๖ ธันวาคม ๒๕๕๑)

ขนมแชงมา-ขนมแชงม้า

          ขนมแชงมา หรือ ขนมแชงม้า  เป็นชื่อขนมที่มีอยู่ในบทร้องเล่นของเด็กว่า  “โอ้ละเหโอ้ละหึก ลุกขึ้นแต่ดึกทำขนมแชงมา…”   ขนมแชงมา คือขนมซึ่งปัจจุบันเรียกว่า  ขนมปลากริมไข่เต่า   แต่เดิมขนมนี้เป็นขนม ๒ ชนิด  คือ ขนมปลากริม กับ ขนมไข่เต่าขนมปลากริม ใช้แป้งข้าวเจ้าปั้นเป็นตัวยาว ๆ ต้มน้ำใส่น้ำตาลปึก  เป็นขนมที่มีสีน้ำตาล.  ขนมไข่เต่า ใช้แป้งปั้นเป็นรูปกลม ๆ  ต้มกับกะทิและแป้งให้น้ำข้นเล็กน้อย เป็นขนมที่มีสีขาว ใส่เกลือพอเค็ม. บางคนก็ปั้นตัวขนมเป็นตัวยาว ๆ เหมือนกัน ทั้งขนมปลากริมและขนมไข่เต่า.   ต่อมามีการนำขนม ๒ อย่างนี้มารับประทานด้วยกัน ทำให้มีรสดีขึ้น และเรียกว่า  ขนมแชงมา.  แต่ปัจจุบันก็กลับไปเรียกว่า ขนมปลากริมไข่เต่า

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ข้าวเหนียวปิ้ง (๑๕ ธันวาคม ๒๕๕๑)

ข้าวเหนียวปิ้ง

          ข้าวเหนียวปิ้ง  เป็นชื่อขนมที่ทำด้วยข้าวเหนียว ผัดกับกะทิน้ำตาล เกลือ เหมือนข้าวต้มผัด   แต่นำข้าวเหนียวมาห่อใบตองเป็นรูปสามเหลี่ยมหรือห่อยาว ๆ  ใส่ไส้กล้วยหรือไส้เผือกกวนน้ำตาล  บางคนใส่ไส้อย่างอื่น ๆ  เช่น  กุ้งผัดกับมะพร้าวขูดอย่างเดียวกับไส้ขนมเบื้องหรือหน้ากุ้งที่ใส่กับข้าวเหนียวมูน หรือไส้มะพร้าวอย่างหน้ากระฉีก  ห่อแล้วปิ้งให้สุก     

          ทางภาคอีสาน มีของกินอย่างหนึ่ง ทำด้วยข้าวเหนียวนึ่งแล้วปั้นเป็นก้อน นำมาปิ้งบนเตา ใช้ไข่แดงทาให้น่ากิน เรียกว่า ข้าวจี่ ไม่เรียกว่า ข้าวเหนียวปิ้ง

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

พระภูษา (๔ ธันวาคม ๒๕๕๑)

พระภูษา

          พระภูษา  หมายถึง   ผ้าที่เป็นเครื่องแต่งกายของพระมหากษัตริย์และพระราชวงศ์ชั้นสูง.  คำว่า  ภูษา  แปลว่า  ผ้า.  เมื่อใช้เป็นราชาศัพท์  คำว่า ภูษามีหลายความหมาย   เช่น  หมายถึง  ผ้าโดยทั่วไปที่เป็นฉลองพระองค์   เช่น  พระภูษาไหม  พระภูษาลูกไม้ฝรั่งเศส  พระภูษาฝ้าย  พระภูษายก.  ใช้หมายถึง ผ้านุ่ง ซึ่งเป็นผ้านุ่งโจงกระเบน เช่น ทรงพระภูษาลายเขียนทองจีบโจงหางหงส์   ทรงพระภูษายกทองลายดอกพิกุล   หรือเป็นผ้านุ่งธรรมดา เช่น  ทรงพระภูษาไหมยาวกรอมพระบาทนอกจากนี้  คำว่า ภูษา ยังปรากฏในคำว่า ภูษาโยง  หมายถึง ผ้าที่โยงจากพระบรมศพหรือพระศพ คลี่ทอดไปเพื่อให้พระสงฆ์ทำพิธี เช่น  สดัปกรณ์  คือ บังสุกุล.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ข้าวต้มลูกโยน (๑๔ ธันวาคม ๒๕๕๑)

ข้าวต้มลูกโยน

          ข้าวต้มลูกโยน  เป็นชื่อขนมอย่างหนึ่ง  ใช้ข้าวเหนียวผัดกับน้ำกะทิที่ผสมน้ำตาลทรายและเกลือ.  แล้วนำมาห่อด้วยใบมะพร้าวอ่อน หรือใบเตยเป็นรูปทรงสี่เหลี่ยม  มียอดแหลม และไว้หางยาวที่ปลายยอดนั้น.  ข้าวต้มลูกโยนเป็นขนมที่ทำสำหรับใส่บาตรในเทศกาลออกพรรษา  เนื่องจากมีเรื่องราวในพุทธประวัติว่า  ในสมัยพุทธกาล  ครั้งหนึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จขึ้นไปโปรดพุทธมารดาที่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์. เมื่อออกพรรษาเสด็จลงมาทางบันไดแก้ว  ประชาชนต่างพากันไปเฝ้าตักบาตรกันมากมาย แต่ไม่สามารถเข้าถึงพุทธองค์ได้จึงได้โยนข้าวไป ข้าวนั้นก็ตกลงสู่บาตรของพระพุทธองค์ทั้งหมด  จึงเป็นเหตุให้ทำอาหารห่อใบมะพร้าวหรือใบเตย  ห่อไว้หางเพื่อจับโยนไปได้และนำไปตักบาตรในวันออกพรรษา ซึ่งเรียกว่า ตักบาตรเทโว.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

 

ข้าวต้มมัดไต้-ข้าวต้มน้ำวุ้น (๑๓ ธันวาคม ๒๕๕๑)

ข้าวต้มมัดไต้-ข้าวต้มน้ำวุ้น

          ข้าวต้มมัดไต้ คำว่า ไต้ เป็นชื่อขนมอย่างหนึ่ง ทำด้วยข้าวเหนียวผัดกับกะทิและถั่วทอง ปรุงรสด้วยน้ำตาลทราย เกลือ ห่อไส้ที่ทำด้วยถั่วทองต้มสุกแล้วผัดกับเครื่องปรุง มีพริกไทย เกลือ  เป็นต้น   ข้าวต้มมัดไต้มักห่อยาว ๆ ด้วยใบมะพร้าวอ่อน ใช้ตอกมัดหลายเปลาะ เหมือนไต้ที่ใช้จุดไฟ

          ข้าวต้มน้ำวุ้น  เป็นชื่อขนมอีกอย่างหนึ่ง  ใช้ข้าวเหนียวที่แช่น้ำให้อ่อนตัวสัก ๕-๖ ชั่วโมงแล้วมาห่อด้วยใบตองที่มีความกว้างประมาณ ๑ นิ้ว   ห่อให้เป็นรูปสามเหลี่ยม  กลัดไม้กลัดให้แน่น  ต้มให้สุก   เวลารับประทานนำมาใส่น้ำเชื่อมและน้ำแข็งทุบ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.