บังแทรก-บังสูรย์ (๒๖ พฤศจิกายน ๒๕๕๑)

บังแทรก-บังสูรย์

          บังแทรก และ บังสูรย์ เป็นเครื่องสูงสำหรับแสดงและประกอบพระราชอิสริยยศ

          บังแทรก เป็นเครื่องสูง มีลักษณะคล้ายพัด มีด้ามยาว ทำด้วยผ้าปักดิ้นทองเป็นลวดลายด้วยวิธีปักหักทองขวาง มีโครงเหล็กเส้น. บังแทรกมีลักษณะกลม มียอดแหลม ขอบเป็นหยักคล้ายกลีบบัว ด้านบนทำเป็นยอดรูปกระจังเรียวแหลม มีด้ามไม้ยาวหุ้มโลหะ ความยาวตั้งแต่ยอดถึงปลายด้าม ๗๘ เซนติเมตร. บังแทรกเมื่อเชิญเข้าริ้วกระบวนแห่จะแทรกอยู่ระหว่างฉัตร ๕ ชั้น

          ส่วน บังสูรย์ เป็นแผ่นใหญ่กว่าบังแทรก มีรูปร่างคล้ายทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ คือคล้ายดอกบัว. ทำด้วยผ้าปักลวดลายดิ้นทองด้วยวิธีปักหักทองขวาง มีโครงเหล็กเส้น และมีด้ามไม้หุ้มทอง.

          ทั้งบังแทรกและบังสูรย์ เป็นเครื่องสูงที่ใช้กั้นบังแดด และใช้ลักษณนามว่า คัน หรือ เล่ม

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

วิจักษ์ (๑๗ ธันวาคม ๒๕๕๑)

วิจักษ์

          คำว่า วิจักษ์ เป็นศัพท์บัญญัติของคำว่า appreciation. เมื่อใช้เป็นศัพท์วิชาการทางศิลปะ หมายถึงความเข้าใจ ความรู้สึก และความซาบซึ้งในคุณค่าของงานศิลปะ เช่น จิตรกรรม ประติมากรรม ร้อยกรอง นาฏศิลป์ ดนตรี เรียกว่า ศิลปวิจักษ์ (อ่านว่า สิน-ละ-ปะ-วิ-จัก) (art appreciation). ความเข้าใจและความซาบซึ้งในคุณค่าของวรรณคดี เรียกว่า วรรณคดีวิจักษ์.

          ความเข้าใจและรู้สึกซาบซึ้งนี้เกิดจากการสัมผัสงานเหล่านั้นด้วยอารมณ์ทางศิลปะมิใช่เกิดจากการใช้เหตุผล แต่ต้องอาศัยการเรียนรู้ทฤษฎีและการฝึกฝนเช่นเดียวกับวิชาการอื่น ๆ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๗ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กะพง (๗ มกราคม ๒๕๕๒)

กะพง

          คำว่า กะพง มี ๒ ความหมาย

          ความหมายแรก คือ ปลาชนิดหนึ่ง ลำตัวหนา แบนข้างเล็กน้อย หัวโตลาดลงมาจากด้านหลัง ตาค่อนข้างโต ปากกว้าง เช่น กะพงแดง  กะพงขาว กะพงลาย

          ความหมายที่ ๒ คือ หอยทะเลกาบคู่ชนิดหนึ่ง ยาวประมาณ ๒ เซนติเมตร เปลือกบางยาวรี สีเขียว มีลายเป็นเส้นสีน้ำตาล  อาศัยอยู่ตามพื้นท้องทะเลที่เป็นเลนปนทราย โดยยึดติดกันเป็นกระจุกหรือแผ่เป็นแผ่นใหญ่. หอยกะพง นิยมนำมาทำเป็นอาหารโดยผัดกับใบโหระพา

          ขอให้สังเกตว่า พยางค์แรกของคำว่า กะพง เขียน กะ  ไม่มี ร ควบ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๗ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

องคาพยพ (๑๗ มกราคม ๒๕๕๒)

องคาพยพ

          คำว่า องคาพยพ (อ่านว่า อง-คา-พะ-ยบ) พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน ให้นิยามว่า ส่วนน้อยใหญ่แห่งร่างกาย หรืออวัยวะน้อยใหญ่. เช่น มนุษย์เป็นสิ่งมีชีวิตที่มีองคาพยพอันซับซ้อนหลายมิติ.   ในปัจจุบันคำว่า องคาพยพ ใช้ในความหมายที่กว้างไปจากเดิม กล่าวคือ หมายถึงส่วนทั้งหลายที่ประกอบกันเข้าเป็นสิ่งใดสิ่งหนึ่ง อย่าง องคาพยพขององค์กร องคาพยพของหน่วยงาน องคาพยพของสังคม องคาพยพของหรือประเทศ เช่น การปรับตัวทางเศรษฐกิจและสังคมของประเทศไทยจะต้องให้ครอบคลุมทุกองคาพยพของภาครัฐภาคเอกชน. ขณะนี้เรามาถึงจุดเปลี่ยนที่ทุกองคาพยพของสังคมไทยมีส่วนรับผิดชอบในการพัฒนาประเทศ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๗ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

วิสัย (๒๗ มกราคม ๒๕๕๒)

วิสัย

          วิสัย เป็นคำที่มาจากภาษาบาลีว่า วิสย (อ่านว่า วิ-สะ-ยะ) แปลว่า ความสามารถ เช่น ทัศนวิสัย หมายถึง ความสามารถที่จะมองเห็นไปได้ไกลเพียงใด และมักหมายถึงขอบเขตของการมองว่าไปไกลหรือไม่ เช่น วันนี้หมอกลงจัด ทัศนวิสัยไกลเพียง ๓๐ เมตร. วิสัย จึงมีนัยความหมายถึง ขอบเขตของความสามารถนั้น ๆ ด้วย เช่น เขามีรายได้อยู่ในวิสัยที่จะเลี้ยงครอบครัวได้. การงานอย่างนี้เหลือวิสัยที่เขาจะทำได้เพียงลำพัง.

          คนเรามีความสามารถไม่เท่ากัน บางคนมีความสามารถมาก บางคนมีความสามารถน้อย วิสัยจึงใช้หมายถึงความสามารถในลักษณะที่เป็นปรกติประจำตัวของมนุษย์และสัตว์ และหมายถึงลักษณะของมนุษย์หรือสัตว์โดยทั่วไป เช่น เขาเป็นคนมีความโหดร้ายผิดวิสัยมนุษย์. ความอดทนของเขาเกินวิสัยมนุษย์ปรกติ. วิสัยสัตว์ย่อมจะต้องเอาตัวรอดเมื่อมีภัย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๗ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

แม่รับ (๒๖ ธันวาคม ๒๕๕๑)

แม่รับ

          แม่รับ คือ ช้างพังที่คอยช่วยเหลือแม่ช้างในเวลาตกลูก. ในธรรมชาติที่ช้างอยู่กันเป็นฝูงหรือผู้เลี้ยงช้างมีช้างหลายเชือก แม่ช้างที่ท้องแก่ใกล้ออกลูกจะหาเพื่อนช้างพังที่สนิทไว้คอยช่วยเหลือเวลาที่จะตกลูก. ลูกช้างที่ออกมาจะมีถุงเป็นเยื่อบาง ๆ หุ้มอยู่ แม่รับจะเข้าไปช่วยฉีกถุงหุ้มออกจากตัวลูกช้าง และคอยดูแลลูกช้างจนลูกช้างลุกขึ้นเดินได้ แม่รับจะประคับประคองลูกช้างให้เดินไปหาแม่ช้างเพื่อให้ลูกช้างกินนม แม่ช้างบางตัวยังไม่มีสัญชาตญาณรักลูกเพราะยังเจ็บปวดกับการออกลูก ก็อาจจะทำร้ายลูกช้างจนตายได้ แม่รับจะคอยกันลูกช้างไม่ให้เข้าใกล้แม่จนเห็นว่าปลอดภัย จึงให้ลูกช้างเข้าไปกินนมแม่ได้. แม่รับบางตัวเอาใจใส่ดูแลลูกช้างมากกว่าแม่ช้าง โดยจะคอยช่วยดูแลและพาไปหัดกินหญ้าอ่อน คอยป้องกันอันตรายอื่น ๆ เช่น ไม่ให้ถูกงูกัดหรือถูกไม้กลิ้งทับ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กิตติเมธี (๑๖ มกราคม ๒๕๕๒)

กิตติเมธี

          กิตติเมธี หมายถึง ศาสตราจารย์ที่มีความเชี่ยวชาญยิ่งในศาสตร์เฉพาะสาขา ซึ่งมหาวิทยาลัยเชิญมาทำงานวิจัยและพัฒนาบุคลากรในศาสตร์สาขานั้น เป็นตำแหน่งที่กำหนดระยะเวลาและค่าตอบแทน ซึ่งส่วนใหญ่หรือทั้งหมดมาจากกองทุนมหาวิทยาลัย ในประเทศไทยเป็นตำแหน่งที่มหาวิทยาลัยแต่งตั้งผู้ทรงคุณวุฒิภายนอกมาปฏิบัติงานวิจัยและบริการวิชาการที่นอกเหนือและสูงกว่างานของศาสตราจารย์ประจำ เช่น ศ. คุณหญิงแม้นมาส  ชวลิต ได้รับแต่งตั้งเป็นกิตติเมธีของมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๖ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.