แม่ย่านาง (๒๘ ธันวาคม ๒๕๕๑)

แม่ย่านาง

          แม่ย่านาง เป็นคำเรียกเทวดาผู้หญิงที่อยู่ประจำเรือ เรื่องนี้อาจมาจากในสมัยก่อน ใช้ไม้ซุงขนาดใหญ่มาขุดเป็นเรือ โดยเฉพาะไม้ตะเคียนที่มีเนื้อเหนียวและผุยาก. ต้นตะเคียนนั้นคนไทยเชื่อว่ามีนางไม้หรือรุกขเทวดาผู้หญิงสถิตอยู่ เมื่อนำมาขุดเป็นเรือ ก็ต้องเชิญเทวดานั้นมาคุ้มครองเรือและเจ้าของเรือ โดยสถิตอยู่ที่หัวเรือ. หัวเรือ จึงเป็นที่หวงห้าม ไม่ให้ผู้ใดเหยียบ มีเครื่องบูชาเป็นพวงมาลัยหรือผ้าแดงผูกหัวเรือและมีพิธีเซ่นไหว้. คำว่า แม่ย่า พ่อปู่ เป็นคำเรียกสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่นับถือ จึงเรียกนางไม้นั้นอย่างเคารพว่า แม่ย่านาง.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๘ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

บริกร (๑๘ มกราคม ๒๕๕๒)

บริกร

          คำว่า บริกร เป็นคำที่มาจากภาษาบาลีว่า ปริกร (อ่านว่า ปะ-ริ-กะระ) แปลว่า ผู้ที่ช่วย คนรับใช้ และหมายถึงสิ่งที่ช่วยด้วย.  ในภาษาไทย คำว่า บริกร ใช้หมายถึง ผู้ที่ทำหน้าที่ช่วยเหลือให้ความสะดวกแก่ผู้อื่นในหน้าที่ต่าง ๆ เช่น ในการเดินทางทางอากาศ มีผู้ทำหน้าที่เป็นบริกรคอยดูแลให้ผู้เดินทางได้รับความสะดวกสบาย. บริกรในร้านอาหารรับคำสั่งอาหารต่างๆจากลูกค้าไปให้พ่อครัวและนำอาหารมาเสิร์ฟลูกค้า.  การทำงานของบริกร  เรียกว่า บริการ  เช่น  บริกรร้านนี้บริการลูกค้าดีมาก  ลูกค้าจึงพอใจมาอุดหนุนและรับบริการกันมาก.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๘ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กะพง (๗ มกราคม ๒๕๕๒)

กะพง

          คำว่า กะพง มี ๒ ความหมาย

          ความหมายแรก คือ ปลาชนิดหนึ่ง ลำตัวหนา แบนข้างเล็กน้อย หัวโตลาดลงมาจากด้านหลัง ตาค่อนข้างโต ปากกว้าง เช่น กะพงแดง  กะพงขาว กะพงลาย

          ความหมายที่ ๒ คือ หอยทะเลกาบคู่ชนิดหนึ่ง ยาวประมาณ ๒ เซนติเมตร เปลือกบางยาวรี สีเขียว มีลายเป็นเส้นสีน้ำตาล  อาศัยอยู่ตามพื้นท้องทะเลที่เป็นเลนปนทราย โดยยึดติดกันเป็นกระจุกหรือแผ่เป็นแผ่นใหญ่. หอยกะพง นิยมนำมาทำเป็นอาหารโดยผัดกับใบโหระพา

          ขอให้สังเกตว่า พยางค์แรกของคำว่า กะพง เขียน กะ  ไม่มี ร ควบ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๗ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

องคาพยพ (๑๗ มกราคม ๒๕๕๒)

องคาพยพ

          คำว่า องคาพยพ (อ่านว่า อง-คา-พะ-ยบ) พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน ให้นิยามว่า ส่วนน้อยใหญ่แห่งร่างกาย หรืออวัยวะน้อยใหญ่. เช่น มนุษย์เป็นสิ่งมีชีวิตที่มีองคาพยพอันซับซ้อนหลายมิติ.   ในปัจจุบันคำว่า องคาพยพ ใช้ในความหมายที่กว้างไปจากเดิม กล่าวคือ หมายถึงส่วนทั้งหลายที่ประกอบกันเข้าเป็นสิ่งใดสิ่งหนึ่ง อย่าง องคาพยพขององค์กร องคาพยพของหน่วยงาน องคาพยพของสังคม องคาพยพของหรือประเทศ เช่น การปรับตัวทางเศรษฐกิจและสังคมของประเทศไทยจะต้องให้ครอบคลุมทุกองคาพยพของภาครัฐภาคเอกชน. ขณะนี้เรามาถึงจุดเปลี่ยนที่ทุกองคาพยพของสังคมไทยมีส่วนรับผิดชอบในการพัฒนาประเทศ.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๗ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

วิสัย (๒๗ มกราคม ๒๕๕๒)

วิสัย

          วิสัย เป็นคำที่มาจากภาษาบาลีว่า วิสย (อ่านว่า วิ-สะ-ยะ) แปลว่า ความสามารถ เช่น ทัศนวิสัย หมายถึง ความสามารถที่จะมองเห็นไปได้ไกลเพียงใด และมักหมายถึงขอบเขตของการมองว่าไปไกลหรือไม่ เช่น วันนี้หมอกลงจัด ทัศนวิสัยไกลเพียง ๓๐ เมตร. วิสัย จึงมีนัยความหมายถึง ขอบเขตของความสามารถนั้น ๆ ด้วย เช่น เขามีรายได้อยู่ในวิสัยที่จะเลี้ยงครอบครัวได้. การงานอย่างนี้เหลือวิสัยที่เขาจะทำได้เพียงลำพัง.

          คนเรามีความสามารถไม่เท่ากัน บางคนมีความสามารถมาก บางคนมีความสามารถน้อย วิสัยจึงใช้หมายถึงความสามารถในลักษณะที่เป็นปรกติประจำตัวของมนุษย์และสัตว์ และหมายถึงลักษณะของมนุษย์หรือสัตว์โดยทั่วไป เช่น เขาเป็นคนมีความโหดร้ายผิดวิสัยมนุษย์. ความอดทนของเขาเกินวิสัยมนุษย์ปรกติ. วิสัยสัตว์ย่อมจะต้องเอาตัวรอดเมื่อมีภัย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๗ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

แม่รับ (๒๖ ธันวาคม ๒๕๕๑)

แม่รับ

          แม่รับ คือ ช้างพังที่คอยช่วยเหลือแม่ช้างในเวลาตกลูก. ในธรรมชาติที่ช้างอยู่กันเป็นฝูงหรือผู้เลี้ยงช้างมีช้างหลายเชือก แม่ช้างที่ท้องแก่ใกล้ออกลูกจะหาเพื่อนช้างพังที่สนิทไว้คอยช่วยเหลือเวลาที่จะตกลูก. ลูกช้างที่ออกมาจะมีถุงเป็นเยื่อบาง ๆ หุ้มอยู่ แม่รับจะเข้าไปช่วยฉีกถุงหุ้มออกจากตัวลูกช้าง และคอยดูแลลูกช้างจนลูกช้างลุกขึ้นเดินได้ แม่รับจะประคับประคองลูกช้างให้เดินไปหาแม่ช้างเพื่อให้ลูกช้างกินนม แม่ช้างบางตัวยังไม่มีสัญชาตญาณรักลูกเพราะยังเจ็บปวดกับการออกลูก ก็อาจจะทำร้ายลูกช้างจนตายได้ แม่รับจะคอยกันลูกช้างไม่ให้เข้าใกล้แม่จนเห็นว่าปลอดภัย จึงให้ลูกช้างเข้าไปกินนมแม่ได้. แม่รับบางตัวเอาใจใส่ดูแลลูกช้างมากกว่าแม่ช้าง โดยจะคอยช่วยดูแลและพาไปหัดกินหญ้าอ่อน คอยป้องกันอันตรายอื่น ๆ เช่น ไม่ให้ถูกงูกัดหรือถูกไม้กลิ้งทับ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย”  ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๑ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.