กรัณฑ์ (๑๖ มีนาคม ๒๕๕๒)

กรัณฑ์

          คำว่า กรัณฑ์ (อ่านว่า กะ-รัน)  แปลว่า ตลับ ผอบ (อ่านว่า ผะ-อบ) หรือ หีบ เช่น คำว่า รัตนกรัณฑ์ แปลว่า ตลับเพชร. กรัณฑ์ แปลว่า หม้อใส่น้ำ ก็ได้ เช่น หม้อใส่น้ำทิพย์ที่ใช้ในพระราชพิธีสรงมูรธาภิเษกของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เรียกว่า พระกรัณฑ์.

          กรัณฑ์ เป็นภาชนะที่มีฝาปิด ใช้ใส่หรือบรรจุสิ่งที่สำคัญมาก ๆ เช่น ที่ยอดธงชัยเฉลิมพลซึ่งทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์เชิญนำขบวนในพิธีสวนสนาม เนื่องในโอกาสวันเฉลิมพระชนมพรรษา มีพระกรัณฑ์บรรจุเส้นพระเจ้าของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว

          คำนี้อ่านว่า [กะ-รัน] ไม่ใช่ [กฺรัน]

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๖ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

งูสวัด (๔ มีนาคม ๒๕๕๒)

งูสวัด

          งูสวัด (herpes zoster) คำว่า สวัด ผู้ที่เป็นอีสุกอีใสเมื่อหายแล้ว เชื้อไวรัสจะยังคงหลบซ่อนอยู่ในปมประสาทรับความรู้สึก ทำให้เกิดเป็นโรคงูสวัดในภายหลัง ซึ่งเป็นโรคที่เกิดการอักเสบที่ผิวหนัง มีตุ่มพองใสเป็นหย่อมตามแนวเส้นประสาทรับความรู้สึกเส้นใดเส้นหนึ่งที่มีเชื้อซ่อนอยู่ ทำให้มีอาการปวดแสบปวดร้อนมาก ถ้าผู้มีอายุมากเป็นโรคนี้ แม้ว่าอาการอักเสบที่ผิวหนังจะหายแล้ว ก็จะมีอาการปวดเสียวอยู่เป็นเวลานาน

           ตามความเชื่อโบราณ เชื่อว่าถ้าเป็นงูสวัดรอบตัวแล้วอาจทำให้ตายได้ แต่ทางการแพทย์แผนปัจจุบันพบว่า ตุ่มพองใสจะเกิดตามแนวเส้นประสาทรับความรู้สึกเพียงซีกใดซีกหนึ่งของร่างกาย  ในร่างกายคนไม่มีแนวเส้นประสาทรอบตัว จึงไม่น่าจะมีคนที่ตายด้วยโรคงูสวัด

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ตรอกกัปตันบุช (๒๖ มีนาคม ๒๕๕๒)

ตรอกกัปตันบุช

          ตรอกกัปตันบุช (อ่านว่า กับ-ตัน-บุด) ตั้งอยู่ระหว่างตรอกฮ่องกง กับที่ทำการไปรษณีย์โทรเลขกลาง ถนนเจริญกรุง มีระยะทางจากถนนเจริญกรุงไปจดแม่น้ำเจ้าพระยา

          ชื่อตรอกกัปตันบุช มาจากชื่อพระยาวิสูตรสาครดิฐ (อ่านว่า วิ-สูด-สา-คอน-ดิด) หรือกัปตันจอห์น บุช (Captain John Bush) คำว่า บุช ภาษาอังกฤษเขียน Bush ภาษาไทยเขียน บุช. กัปตันจอห์น บุช เป็นชาวอังกฤษที่เข้ามารับราชการในตำแหน่งเจ้าท่า สังกัดกรมท่า และได้มีโอกาสปฏิบัติราชการใกล้ชิดพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในการตามเสด็จประพาสต่างประเทศ

          กัปตันบุชและครอบครัวพำนักอยู่ที่บ้านในตรอกเล็ก ๆ ใกล้กับที่ทำการกรมเจ้าท่า ตรอกบ้านของกัปตันบุชจึงเรียกว่าตรอกกัปตันบุชจนถึงทุกวันนี้.  ปัจจุบันตรอกกัปตันบุชมีชื่อเป็นทางการว่า ซอยเจริญกรุง ๓๐

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๖ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เรือน (๒๑ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๒)

เรือน 

          เรือน หมายถึง สิ่งปลูกสร้างที่ใช้เป็นที่อยู่ที่อาศัยของคน. เรือนไทยแต่เดิมเป็นเรือนไม้ ลักษณะโดยทั่วไปของเรือนไทยเป็นเรือนชั้นเดียว มีใต้ถุนสูง มีบันไดขึ้นชั้นบน หลังคาแหลมสูง มีหน้าจั่ว. เรือนไทยมักสร้างเป็นเรือนโถงยาว ตัวเรือนกั้นส่วนหนึ่งเป็นห้องนอน มีส่วนซึ่งเป็นที่โล่ง มีระเบียง มีชานเรือนหรือนอกชานซึ่งเป็นส่วนที่ไม่มีหลังคาคลุม.

          ตัวเรือนอาจสร้างได้หลายหลังและเชื่อมต่อกันด้วยชานเรือน. เรือนไทยโบราณมีวิธีปลูกสร้างเป็น ๒ แบบ เรียกว่า เรือนเครื่องสับ ซึ่งสร้างด้วยไม้จริงแบบหนึ่ง. อีกแบบหนึ่งเรียกว่า เรือนเครื่องผูก เป็นเรือนที่สร้างด้วยไม้ไผ่. การประกอบส่วนต่าง ๆ ของเรือนเข้าด้วยกันใช้วิธีผูกด้วยหวายหรือเชือก

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

มงคล (๑๕ มีนาคม ๒๕๕๒)

มงคล

          คำว่า มงคล เป็นคำที่มาจากภาษาบาลีว่า มงฺคล (อ่านว่า มัง-คะ-ละ) แปลว่า ซึ่งทำให้มีโชคดี มีความสำเร็จและมีความเจริญ. การกระทำสิ่งใดที่เป็นความดี ความเจริญ ถูกต้องเหมาะสม ล้วนแต่จัดว่าเป็นมงคลทั้งสิ้น ดังปรากฏใน มงคลสูตร ซึ่งเป็นพระสูตรคือหลักธรรมในพระสุตตันตปิฎก (อ่านว่า สุด-ตัน-ตะ-ปิ-ดก) ที่กล่าวถึงสิ่งที่เป็นมงคล ๓๘ ประการ เช่น การคบกับบัณฑิตผู้มีวิชาความรู้ ซึ่งจะทำให้คนได้รับความรู้ การไม่คบกับคนชั่วคนพาลซึ่งอาจพาตนไปสู่ทางชั่วอันเป็นเหตุให้ได้รับความเดือดร้อน.

          ในมงคล ๓๘ ประการ นั้น ไม่มีข้อใดที่กล่าวถึงการถือเครื่องรางของขลังว่าเป็นมงคล. การทำให้ชีวิตมีมงคล อยู่ที่การประพฤติตนอยู่ในทำนองคลองธรรม คิดดี พูดดี ทำดี เท่านั้น.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ขัดสมาธิ (๑๐ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๒)

ขัดสมาธิ

          ขัดสมาธิ (อ่านว่า ขัด-สะ-หฺมาด) คำว่า สมาธิ (อ่านว่า สะ-หฺมาด)  ขัดสมาธิ เป็นท่านั่งพับขาทั้งสองข้างให้แบะออกราบกับพื้น ให้ปลายเท้าสอดไขว้กันอยู่ใต้หัวเข่า. ท่านั่งขัดสมาธิ อาจพับขาได้หลายแบบ มีชื่อเรียกต่างกัน เช่น ถ้าให้ขาข้างใดข้างหนึ่งทับอยู่บนขาอีกข้างหนึ่ง ไม่ให้สอดไขว้กัน เรียกว่า ขัดสมาธิสองชั้น. ถ้าให้ขาขวาทับขาซ้าย เรียกอีกอย่างหนึ่งได้ว่า ขัดสมาธิราบ. ถ้านั่งขัดสมาธิราบแล้วยกเท้าที่อยู่ด้านล่างขัดขึ้นมาซ้อนข้างบน เห็นฝ่าเท้าทั้งสองหงายอยู่บนเข่า เรียกว่า ขัดสมาธิเพชร. คำว่า ขัดสมาธิ ในภาษาพูดอาจจะเพี้ยนเป็น ขัดตะหมาด

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

อีสุกอีใส (๓ มีนาคม ๒๕๕๒)

อีสุกอีใส

          อีสุกอีใส ภาษาอังกฤษเรียกว่า chickenpox เป็นโรคติดต่อ เกิดจากเชื้อไวรัส ติดต่อได้ทางการสัมผัสและทางระบบการหายใจ. อาการเริ่มจากมีไข้เล็กน้อยแล้วเกิดตุ่มพองใสกระจายห่าง ๆ ตามผิวหนัง ตุ่มนั้นต่อมาเปลี่ยนเป็นตุ่มหนอง แตกง่าย. อีสุกอีใสมักเป็นกับเด็ก และจะมีอาการไม่รุนแรงนัก แต่ถ้าเกิดกับผู้ใหญ่จะมีอาการรุนแรงกว่า และอาจมีโรคแทรกซ้อนตามมา เช่น ปอดบวมหรือสมองอักเสบ. เมื่อหายแล้ว เชื้อไวรัสนี้ยังหลบซ่อนอยู่ในปมประสาทรับความรู้สึก และเป็นสาเหตุให้ผู้ใหญ่บางรายเป็น งูสวัด ได้

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

วัดกันมาตุยาราม (๒๕ มีนาคม ๒๕๕๒)

วัดกันมาตุยาราม

          วัดกันมาตุยาราม เป็นวัดราษฎรสายธรรมยุติกนิกาย (อ่านว่า ทัม-มะ-ยุด-ติก-กะ-นิ-กาย) ตั้งอยู่ที่เขตสัมพันธวงศ์ กรุงเทพมหานคร

          คำว่า กัน ในชื่อวัด เป็นชื่อของนายกัน สาครวาสี (อ่านว่า สา-คอน-วา-สี) มหาดเล็กในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งต่อมาได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น พระดรุณรักษา (อ่านว่า ดะ-รุน-รัก-สา)

          วัดนี้ นางกลีบ  สาครวาสี ซึ่งเป็นมารดาของนายกัน ได้อุทิศสวนดอกไม้สร้างเป็นวัดขึ้น เมื่อสร้างวัดเสร็จแล้ว นางกลีบได้น้อมเกล้าฯ ถวาย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานนามว่า วัดกันมาตุยาราม แปลว่า วัดของมารดานายกัน

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.