เรือน (๒๑ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๒)

เรือน 

          เรือน หมายถึง สิ่งปลูกสร้างที่ใช้เป็นที่อยู่ที่อาศัยของคน. เรือนไทยแต่เดิมเป็นเรือนไม้ ลักษณะโดยทั่วไปของเรือนไทยเป็นเรือนชั้นเดียว มีใต้ถุนสูง มีบันไดขึ้นชั้นบน หลังคาแหลมสูง มีหน้าจั่ว. เรือนไทยมักสร้างเป็นเรือนโถงยาว ตัวเรือนกั้นส่วนหนึ่งเป็นห้องนอน มีส่วนซึ่งเป็นที่โล่ง มีระเบียง มีชานเรือนหรือนอกชานซึ่งเป็นส่วนที่ไม่มีหลังคาคลุม.

          ตัวเรือนอาจสร้างได้หลายหลังและเชื่อมต่อกันด้วยชานเรือน. เรือนไทยโบราณมีวิธีปลูกสร้างเป็น ๒ แบบ เรียกว่า เรือนเครื่องสับ ซึ่งสร้างด้วยไม้จริงแบบหนึ่ง. อีกแบบหนึ่งเรียกว่า เรือนเครื่องผูก เป็นเรือนที่สร้างด้วยไม้ไผ่. การประกอบส่วนต่าง ๆ ของเรือนเข้าด้วยกันใช้วิธีผูกด้วยหวายหรือเชือก

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

มงคล (๑๕ มีนาคม ๒๕๕๒)

มงคล

          คำว่า มงคล เป็นคำที่มาจากภาษาบาลีว่า มงฺคล (อ่านว่า มัง-คะ-ละ) แปลว่า ซึ่งทำให้มีโชคดี มีความสำเร็จและมีความเจริญ. การกระทำสิ่งใดที่เป็นความดี ความเจริญ ถูกต้องเหมาะสม ล้วนแต่จัดว่าเป็นมงคลทั้งสิ้น ดังปรากฏใน มงคลสูตร ซึ่งเป็นพระสูตรคือหลักธรรมในพระสุตตันตปิฎก (อ่านว่า สุด-ตัน-ตะ-ปิ-ดก) ที่กล่าวถึงสิ่งที่เป็นมงคล ๓๘ ประการ เช่น การคบกับบัณฑิตผู้มีวิชาความรู้ ซึ่งจะทำให้คนได้รับความรู้ การไม่คบกับคนชั่วคนพาลซึ่งอาจพาตนไปสู่ทางชั่วอันเป็นเหตุให้ได้รับความเดือดร้อน.

          ในมงคล ๓๘ ประการ นั้น ไม่มีข้อใดที่กล่าวถึงการถือเครื่องรางของขลังว่าเป็นมงคล. การทำให้ชีวิตมีมงคล อยู่ที่การประพฤติตนอยู่ในทำนองคลองธรรม คิดดี พูดดี ทำดี เท่านั้น.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ขัดสมาธิ (๑๐ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๒)

ขัดสมาธิ

          ขัดสมาธิ (อ่านว่า ขัด-สะ-หฺมาด) คำว่า สมาธิ (อ่านว่า สะ-หฺมาด)  ขัดสมาธิ เป็นท่านั่งพับขาทั้งสองข้างให้แบะออกราบกับพื้น ให้ปลายเท้าสอดไขว้กันอยู่ใต้หัวเข่า. ท่านั่งขัดสมาธิ อาจพับขาได้หลายแบบ มีชื่อเรียกต่างกัน เช่น ถ้าให้ขาข้างใดข้างหนึ่งทับอยู่บนขาอีกข้างหนึ่ง ไม่ให้สอดไขว้กัน เรียกว่า ขัดสมาธิสองชั้น. ถ้าให้ขาขวาทับขาซ้าย เรียกอีกอย่างหนึ่งได้ว่า ขัดสมาธิราบ. ถ้านั่งขัดสมาธิราบแล้วยกเท้าที่อยู่ด้านล่างขัดขึ้นมาซ้อนข้างบน เห็นฝ่าเท้าทั้งสองหงายอยู่บนเข่า เรียกว่า ขัดสมาธิเพชร. คำว่า ขัดสมาธิ ในภาษาพูดอาจจะเพี้ยนเป็น ขัดตะหมาด

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

อีสุกอีใส (๓ มีนาคม ๒๕๕๒)

อีสุกอีใส

          อีสุกอีใส ภาษาอังกฤษเรียกว่า chickenpox เป็นโรคติดต่อ เกิดจากเชื้อไวรัส ติดต่อได้ทางการสัมผัสและทางระบบการหายใจ. อาการเริ่มจากมีไข้เล็กน้อยแล้วเกิดตุ่มพองใสกระจายห่าง ๆ ตามผิวหนัง ตุ่มนั้นต่อมาเปลี่ยนเป็นตุ่มหนอง แตกง่าย. อีสุกอีใสมักเป็นกับเด็ก และจะมีอาการไม่รุนแรงนัก แต่ถ้าเกิดกับผู้ใหญ่จะมีอาการรุนแรงกว่า และอาจมีโรคแทรกซ้อนตามมา เช่น ปอดบวมหรือสมองอักเสบ. เมื่อหายแล้ว เชื้อไวรัสนี้ยังหลบซ่อนอยู่ในปมประสาทรับความรู้สึก และเป็นสาเหตุให้ผู้ใหญ่บางรายเป็น งูสวัด ได้

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

วัดกันมาตุยาราม (๒๕ มีนาคม ๒๕๕๒)

วัดกันมาตุยาราม

          วัดกันมาตุยาราม เป็นวัดราษฎรสายธรรมยุติกนิกาย (อ่านว่า ทัม-มะ-ยุด-ติก-กะ-นิ-กาย) ตั้งอยู่ที่เขตสัมพันธวงศ์ กรุงเทพมหานคร

          คำว่า กัน ในชื่อวัด เป็นชื่อของนายกัน สาครวาสี (อ่านว่า สา-คอน-วา-สี) มหาดเล็กในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งต่อมาได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น พระดรุณรักษา (อ่านว่า ดะ-รุน-รัก-สา)

          วัดนี้ นางกลีบ  สาครวาสี ซึ่งเป็นมารดาของนายกัน ได้อุทิศสวนดอกไม้สร้างเป็นวัดขึ้น เมื่อสร้างวัดเสร็จแล้ว นางกลีบได้น้อมเกล้าฯ ถวาย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานนามว่า วัดกันมาตุยาราม แปลว่า วัดของมารดานายกัน

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

สิริ-ศรี (๑๔ มีนาคม ๒๕๕๒)

สิริ-ศรี

          คำว่า สิริ (อ่านว่า สิ-หฺริ) เป็นคำที่มาจากภาษาบาลี  มีความหมายเหมือนกับคำว่า ศรี ซึ่งไทยรับมาจากภาษาสันสกฤต.

          ในภาษาไทย ใช้คำว่า สิริ หมายถึง ความรุ่งเรือง ความสว่างสุกใส ความงาม ความเจริญ มักใช้คู่กับคำว่า มงคล เช่น คู่บ่าวสาวได้รับพระราชทานน้ำสังข์ ถือเป็นสิริมงคลอย่างยิ่ง. เขาได้รับน้ำมนต์จากพระอาจารย์เป็นสิริมงคล.

          ส่วนคำว่า ศรี ใช้เป็นคำยกย่อง เช่น พระศรีรัตนตรัย พระศรีศาสดา พระศรีศากยมุนี. เมื่อใช้ว่า เป็นศรี จะมีความหมายว่า เป็นที่เชิดหน้าชูตา ทำให้เป็นที่ยกย่อง เช่น เขาเป็นคนแรกของครอบครัวที่เรียนจบปริญญา นับว่าเป็นเกียรติเป็นศรีแก่วงศ์ตระกูล.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

สัมภเวสี (๒ มีนาคม ๒๕๕๒)

สัมภเวสี 

          คำว่า สัมภเวสี มาจากภาษาบาลี แปลว่า ผู้แสวงหาที่เกิด ใช้หมายถึงปุถุชนและภิกษุที่ยังไม่ได้เป็นพระอรหันต์ สัตว์ที่ยังอยู่ในครรภ์ และสัตว์ที่ยังอยู่ในไข่ไม่ฟักออกมาเป็นตัว. ในทางศาสนาพราหมณ์ คนที่ตายแล้ววิญญาณกำลังแสวงหาที่เกิด แต่ยังไม่ได้เกิดในกำเนิดใดกำเนิดหนึ่ง ก็เรียกว่า สัมภเวสี เช่น ตอนที่เกิดน้ำท่วมใหญ่นั้น เขายังเป็นสัมภเวสีอยู่ที่ไหนก็ไม่รู้

          คำว่า สัมภเวสี มีผู้นำมาใช้เรียกผู้ที่ต้องเร่ร่อน ไม่มีแผ่นดินอยู่ ความหมายของคำเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม เช่น นักการเมืองที่โกงบ้านกินเมือง วันหนึ่งข้างหน้าอาจจะต้องถูกขับออกนอกประเทศ กลายเป็นสัมภเวสี

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.