สัมภเวสี (๒ มีนาคม ๒๕๕๒)

สัมภเวสี 

          คำว่า สัมภเวสี มาจากภาษาบาลี แปลว่า ผู้แสวงหาที่เกิด ใช้หมายถึงปุถุชนและภิกษุที่ยังไม่ได้เป็นพระอรหันต์ สัตว์ที่ยังอยู่ในครรภ์ และสัตว์ที่ยังอยู่ในไข่ไม่ฟักออกมาเป็นตัว. ในทางศาสนาพราหมณ์ คนที่ตายแล้ววิญญาณกำลังแสวงหาที่เกิด แต่ยังไม่ได้เกิดในกำเนิดใดกำเนิดหนึ่ง ก็เรียกว่า สัมภเวสี เช่น ตอนที่เกิดน้ำท่วมใหญ่นั้น เขายังเป็นสัมภเวสีอยู่ที่ไหนก็ไม่รู้

          คำว่า สัมภเวสี มีผู้นำมาใช้เรียกผู้ที่ต้องเร่ร่อน ไม่มีแผ่นดินอยู่ ความหมายของคำเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม เช่น นักการเมืองที่โกงบ้านกินเมือง วันหนึ่งข้างหน้าอาจจะต้องถูกขับออกนอกประเทศ กลายเป็นสัมภเวสี

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ท่วมท้น (๒๔ เมษายน ๒๕๕๒)

ท่วมท้น

          ท่วม แปลว่า ไหลบ่า หลากล้น  เช่น ที่ลุ่มต่ำน้ำจะท่วมเวลาหน้าน้ำ. ใช้กับน้ำที่ไหลล้นมากกว่าปรกติ เช่น น้ำท่วมอาจเป็นอุทกภัยถ้าท่วมมากและเร็ว.  ใช้ในความเปรียบก็ได้ เช่น เขามีความทุกข์ท่วมหัวใจ แต่ก็พยายามสู้จนสุดชีวิต.

          ท้น แปลว่า มากจนเกือบจะล้นออกมา เช่นของเหลวที่บรรจุอยู่ในภาชนะ.  น้ำที่ขึ้นสูงจนปริ่มขอบตลิ่งเกือบจะไหลเข้าท่วมบ้านเรือน เรียกว่า น้ำท้นตลิ่ง.  ลักษณะเนื้อของคนอ้วนที่นูน ๆ ออกมากจากเสื้อที่รัดตัว อย่างนูนเนื้อที่ออกมาตรงแขนเสื้อชั้นใน เรียกว่า เนื้อท้น เช่น เธออ้วนมาก จึงไม่ควรใส่เสื้อคับ ๆ เพราะเสื้อจะรัดจนทำให้เนื้อท้นออกมา ยิ่งเห็นว่าอ้วนมากยิ่งขึ้นไปอีก

          ท่วมท้น เป็นคำซ้อน หมายความว่า มากมายจนล้นเหลือ เช่น ผู้คนร่วมใจกันส่งข้าวของและเงินไปช่วยผู้ประสบพิบัติภัยอย่างท่วมท้น.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๔ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

หวง-หวงแหน (๑๕ พฤษภาคม ๒๕๕๒)

หวง-หวงแหน

          หวง หมายความว่า เก็บไว้เป็นของตน ไม่อยากให้อะไรใคร เช่น เด็กเล็ก ๆ มักจะติดแม่และหวงแม่ไปไหนก็เกาะแม่แจ. เด็กคนนี้หวงของเล่น ไม่ยอมให้ใครเล่นของเล่นของตนเลย.  หวง ใช้กับสัตว์ก็ได้ เช่น แมวมันหวงลูก ไม่ยอมให้ใครจับลูกของมัน. เชื่อกันว่าสัตว์ที่หวงลูกที่สุดคืองูจงอาง จนเกิดเป็นสำนวนเปรียบเทียบคนที่หวงลูกหรือหวงผู้ใดผู้หนึ่งมาก ๆ ว่า “ราวกับจงอางหวงไข่” เพราะเมื่องูจงอางออกไข่จะเรียงไข่ไว้เป็นกอง และมีไข่ที่งูหวงมากที่สุด คือไข่ลูกที่วางอยู่ข้างบนที่เรียกว่า ไข่ลูกยอด ถ้าใครเอาไข่ลูกยอดไปแม่จงอางจะติดตามไข่จนแม้ตัวจะตายก็ยอม.

          คำว่า หวง เมื่อใช้ซ้อนกับคำว่า แหน เป็น หวงแหน หมายถึง หวงมาก เช่น ของชิ้นนี้หายากเจ้าของหวงแหน.  คุณพ่อรักลูกสาวมาก หวงแหนไม่อยากให้ใครเข้าใกล้.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

สะพานช้างโรงสี (๑๓ เมษายน ๒๕๕๒)

สะพานช้างโรงสี

          สะพานช้างโรงสี เป็นสะพานข้ามคลองคูเมืองเดิม อยู่ปลายถนนบำรุงเมือง เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร

          คำว่า สะพานช้าง เป็นคำที่ใช้เรียกสะพานที่มีความแข็งแรงมากพอที่ช้างจะเดินข้ามได้ โดยไม่ทำให้สะพานพัง. เหตุที่ได้ชื่อว่า สะพานช้างโรงสี เนื่องจากสะพานช้างแห่งนี้ตั้งอยู่ใกล้กับโรงสีข้าวของฉางหลวงสำหรับพระนคร สร้างในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

          ต่อมาแม้จะมีการซ่อมสร้างเป็นสะพานคอนกรีตเสริมเหล็ก ก็ยังชื่อว่า สะพานช้างโรงสี. ที่เสาปลายสะพานไม่ได้มีรูปช้างแต่มีรูปสุนัขซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของปีนักษัตรของ รัตนโกสินทรศก ๑๒๙ ตรงกับ พุทธศักราช ๒๔๕๓ อันเป็นปีที่สร้างสะพานเสร็จ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๓ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.