ตั้ง ที่ใช้กับสิ่งที่เป็นรูปธรรม (๓ พฤษภาคม ๒๕๕๒)

ตั้ง ที่ใช้กับสิ่งที่เป็นรูปธรรม

          ตั้ง เป็นคำกริยา หมายความว่า อยู่ในลักษณะที่ชูขึ้น เช่น สุนัขบางชนิดหูตั้ง บางชนิดหูไม่ตั้ง.  พอรู้สึกกลัวขนจะตั้งชัน.  ตั้ง หมายความว่า วางสิ่งใดสิ่งหนึ่งให้อยู่ในลักษณะชูขึ้น เช่น ตั้งเสาเอกของบ้าน. ตั้งขวด. ตั้งตุ๊กตา. ตั้งเก้าอี้ไว้รับแขก.

          ตั้ง หมายความว่า วางให้เป็นกองสูงหรือวางแล้วเป็นกองสูง เช่น เขาตั้งหนังสือเป็นกองสูง. มีหนังสืออยู่ในห้อง ๒ ตั้ง. ใบยาที่หั่นและตากแห้งแล้ว วางซ้อน ๆ กันหลายชั้น เรียกว่า ยาตั้ง

          ตั้ง หมายความว่า จัดทำขึ้น จัดและนำมาวาง เช่น ตั้งโต๊ะอาหาร. ตั้งสำหรับกับข้าวต้อนรับแขก. เขาตั้งโต๊ะบูชาในวันเฉลิมพระชนมพรรษา.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

โขกสับ (๒๒ เมษายน ๒๕๕๒)

โขกสับ

          โขกสับ ประกอบด้วยคำว่า โขก กับ สับ. โขก เป็นอาการคว่ำสิ่งที่แข็ง กระแทกลงกับพื้นอย่างแรง เช่น แม่ครัวคว่ำชามข้าวหมาแล้วโขกเอาข้าวที่ติดค้างอยู่ให้หลุดไป. อาการคว่ำหน้าเอาหน้าผากหรือศีรษะกระแทกพื้น เรียกว่า โขกพื้น. 

          คำว่า สับ เป็นอาการเอามีดโต้หรือขวานฟันสิ่งใดสิ่งหนึ่งอย่างแรง เช่น คนขายหมูสับกระดูกหมูเป็นสองสามท่อน.  อาการสับอาจทำถี่ ๆ ทำให้สิ่งที่ถูกสับแหลกละเอียดได้ เช่น แม่สับหมูจนเป็นหมูบะช่อไว้ทำแกงจืด.

          เมื่อรวมเป็น โขกสับ จะใช้ในความเปรียบ หมายถึง ดุด่า เสียดสี กลั่นแกล้งให้เจ็บใจอยู่เสมอ เช่น นางเอกละครเรื่องนี้ต้องทนให้ว่าที่แม่สามีโขกสับอยู่เกือบตลอดเรื่อง

          คำว่า โขกสับ บางคนพูดเป็น *โขลกสับ ซึ่งไม่ถูกต้อง

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๒ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ตระหนี่ (๑๓ พฤษภาคม ๒๕๕๒)

ตระหนี่

          ตระหนี่ หมายความว่า หวงไว้ไม่ยอมให้ใคร  สิ่งที่หวงไม่ให้ผู้อื่นอาจเป็นทรัพย์สินเงินทองหรือวิชาความรู้ก็ได้ เช่น เขาเป็นคนตระหนี่มากไม่ยอมให้อะไรใครเลย. คนที่ตระหนี่จะหวงข้าวของไปทุกอย่าง แม้สิ่งที่ตนไม่ได้ใช้ประโยชน์ก็หวง. แม้จะบริจาคทรัพย์ทำบุญหรือทำทาน คนตระหนี่ก็จะไม่ยอมหรือไม่อยากทำเพราะหวงทรัพย์สินของตน. คนที่ตระหนี่มาก ๆ อาจเรียกว่า ตระหนี่ถี่เหนียว หมายความว่า ทั้งตระหนี่ทั้งขี้เหนียว เช่น คุณยายเป็นคนตระหนี่ถี่เหนียวมาก ใครมาขอบริจาคเงินไม่เคยให้เลย.

          นอกจากตระหนี่จะมีความหมายว่าหวงทรัพย์สินเงินทองแล้ว เด็ก ๆ ที่ไม่ยอมให้ใครจับเนื้อตัวหรือไม่ยอมให้ใครอุ้มก็มักจะเรียกว่า ตระหนี่ตัว

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ท้าวมาลีวราช (๑๑ เมษายน ๒๕๕๒)

ท้าวมาลีวราช

           ท้าวมาลีวราช (อ่านว่า มา-ลี-วะ-ราด) เป็นตัวละครตัวหนึ่งในเรื่องรามเกียรติ์ เรียกอีกชื่อหนึ่งว่า ท้าวมาลีวัคคพรหม (อ่านว่า มา-ลี-วัก-คะ-พฺรม) เป็นผู้ที่ได้พรจากพระอิศวรให้มีวาจาสิทธิ์ ท้าวมาลีวราชเป็นญาติผู้ใหญ่ของทศกัณฐ์ เมื่อพระรามยกกองทัพมาตามนางสีดาซึ่งถูกทศกัณฑ์ลักพาตัวไป  ทศกัณฐ์เห็นว่าท้าวมาลีวราชเป็นญาติของตน คงจะเข้าข้างตน จึงขอให้ท้าวมาลีวราชมาตัดสินความให้นางสีดาอยู่กับตน  แต่ท้าวมาลีวราชเป็นผู้มีความยุติธรรม เที่ยงตรง เมื่อฟังความทั้ง ๒ ข้างแล้ว เห็นว่าทศกัณฐ์เป็นฝ่ายผิด จึงตัดสินให้ทศกัณฐ์คืนนางสีดา.  ท้าวมาลีวราชได้ชื่อว่าเป็นผู้ตัดสินคดีความที่มีความเที่ยงตรง ไม่เข้าข้างคนผิด

           คำว่า ท้าวมาลีวราช นำมาเป็นความเปรียบคนที่ต้องทำหน้าที่ตัดสินความ พิจารณาข้อพิพาทของบุคคลอื่น เช่น เด็ก ๒ คนนี้เล่นด้วยกันดี ๆ ไม่ได้หรือ ทำไมต้องทะเลาะกันให้พี่เป็นท้าวมาลีวราชอยู่เรื่อย.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๑ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน (๒๑ เมษายน ๒๕๕๒)

พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน

          พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน เป็นที่ประทับถาวรของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พระตำหนักองค์นี้สร้างขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นที่เฉพาะส่วนพระองค์สำหรับทรงพระราชนิพนธ์หนังสือ รวมทั้งให้ข้าราชบริพารได้เข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทเป็นการส่วนพระองค์

          ชื่อ จิตรลดารโหฐาน ตั้งตามชื่อสวนแห่งหนึ่งของพระอินทร์ ชื่อว่า สวนจิตรลดา. คำว่า รโหฐาน แปลว่า ที่สงัด ที่เฉพาะส่วนพระองค์.  ด้วยเหตุที่พระตำหนักองค์นี้ตั้งชื่อตามสวนของพระอินทร์ จึงพระราชทานชื่อประตูทั้ง ๔ ทิศ ตามนามของพระอินทร์ พระยม พระวิรุณ พระกุเวร  และตั้งให้สอดคล้องกัน คือ พระอินทร์อยู่ชม  พระยมอยู่คุ้น  พระวิรุณอยู่เจน  พระกุเวรอยู่เฝ้า

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๑ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.