สถาปนา ๑ (๒๕ พฤษภาคม ๒๕๕๒)

สถาปนา ๑

          คำว่า สถาปนา มาจากคำภาษาสันสกฤตว่า สฺถาปน (อ่านว่า สะ -ถา-ปะ -นะ). สถาปนา แปลว่า ตั้งขึ้น ก่อตั้งขึ้น  มักใช้แก่หน่วยงานราชการหรือองค์การที่สำคัญ ๆ ที่พระมหากษัตริย์โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ตั้งขึ้น  หรือตั้งขึ้นตามพระราชบัญญัติของหน่วยงานนั้น ๆ เช่น พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชได้ทรงสถาปนากรุงเทพมหานครขึ้นเป็นราชธานีเมื่อพุทธศักราช ๒๓๒๕.  พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสถาปนาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยขึ้นเมื่อพุทธศักราช ๒๔๕๙.  ราชบัณฑิตยสถานสถาปนาขึ้นเมื่อพุทธศักราช ๒๔๗๖. 

          เมื่อถึงวันครบรอบการสถาปนา มักเรียกว่า วันสถาปนา หน่วยราชการหรือองค์กรนั้น ๆ มักมีการฉลอง เช่น กระทรวงมหาดไทยจัดงานมอบรางวัลผู้ใหญ่บ้านดีเด่นในวันสถาปนากระทรวงมหาดไทยปีนี้.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

หอบ (๑๕ มิถุนายน ๒๕๕๒)

หอบ

          หอบ เป็นกิริยาขนหรือนำสิ่งของจำนวนมากไปด้วยการใช้แขนทั้งสองข้างโอบรวบและรองรับสิ่งของนั้น เช่น เขาหอบผ้าไปซักที่ริมคลอง. เขาหอบฟืนมาไว้ในบ้าน.  หอบ หมายความว่า พาไปนำไปอย่างพะรุงพะรัง ก็ได้ เช่นในคำว่า หอบลูกหอบเต้า  หอบข้าวหอบของ เช่น เกิดน้ำท่วมมากจนอยู่ในบ้านไม่ได้ เขาต้องหอบลูกหอบเต้าไปอาศัยศาลาวัดชั่วคราว.  เขาถูกไล่ที่จึงต้องหอบข้าวหอบของไปอยู่กับญาติที่ต่างจังหวัด.   เมื่อใช้ว่า หอบหิ้ว แปลว่า ทั้งหอบและหิ้ว หมายความว่า พากันไปโดยไม่ทอดทิ้งกัน ร่วมทุกข์ร่วมสุขกัน เช่น ถ้าเราจะต้องย้ายจากที่อยู่นี่ไป เราก็จะหอบหิ้วกันไปด้วยกัน.  เขาหอบหิ้วสุนัขตัวโปรดของเขาไปด้วยทุกแห่ง. 

          หอบ นอกจากจะใช้เป็นกิริยาของคนแล้ว ยังใช้เป็นกิริยาของลมพายุและของสัตว์ด้วย เช่น ลมหอบเอาฝนมาตกทางอ่าวไทย.  พายุหอบเอาเมฆฝนไปหมด.  แม่ลิงหอบลูกน้อยปีนขึ้นต้นไม้ไป.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๕ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

สร้าง-ก่อสร้าง-ก่อ (๒๔ พฤษภาคม ๒๕๕๒)

สร้าง-ก่อสร้าง-ก่อ

          คำว่า สร้าง มีความหมายหนึ่งว่า ทำสิ่งที่เป็นรูปธรรมให้เกิดมีขึ้น มักใช้กับสิ่งที่แข็งแรงมั่นคง เช่น สร้างวัด โบสถ์ วิหาร. สร้างพระพุทธรูป. สร้างอนุสาวรีย์. สร้างถาวรวัตถุ. สร้างสนามเด็กเล่น. สร้างบ้านเรือน. สร้างทางรถไฟ.

          ในการสร้างอาคาร สร้างบ้านเรือนที่เป็นถาวรวัตถุ อาจใช้คำว่า ก่อสร้าง ก็ได้ เนื่องจากการสร้างสิ่งเหล่านี้ต้องอาศัยการก่อขึ้นไป เช่น ก่ออิฐ ก่อแบบ ก่อฐานราก.  คำว่า ก่อ เน้นการลงแรงทำอย่างเป็นรูปธรรม เช่น เศรษฐีสร้างวัดเลยจ้างคนงานก่อสร้างให้.

          คำว่า สร้าง ใช้กับสิ่งที่เป็นรูปธรรมหรือนามธรรมก็ได้ แต่ ก่อสร้าง ต้องใช้กับสิ่งที่เป็นรูปธรรม

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เอ็นดอร์ฟิน (๑๔ มิถุนายน ๒๕๕๒)

เอ็นดอร์ฟิน

          เอ็นดอร์ฟิน เป็นคำทับศัพท์จากคำภาษาอังกฤษที่เขียนว่า Endorphin.  เอ็นดอร์ฟิน เป็นคำประสมจากคำว่า endogenous กับคำว่า morphine  สารเอ็นดอร์ฟินส่วนใหญ่หลั่งจากต่อมใต้สมองและจากสมองหลายส่วน.  ออกฤทธิ์ที่ผนังเซลล์ประสาทคล้ายมอร์ฟีน  ทำให้ความรู้สึกเจ็บปวดลดลง กล้ามเนื้อคลายตัว รู้สึกสบาย

          การออกกำลังกายให้นานพอ นอกจากจะทำให้ร่างกายแข็งแรงแล้ว ยังกระตุ้นให้สมองและต่อมใต้สมองสร้างเอ็นดอร์ฟินเพิ่มขึ้น หลังการออกกำลังกายจึงรู้สึกผ่อนคลาย สบายกายสบายใจ มีผลให้ความดันโลหิตลดลง ลดอาการภูมิแพ้ ลดความเครียด.  นอกจากนี้ การทำจิตใจให้สงบสบายก็อาจทำให้เอ็นดอร์ฟินหลั่งได้ด้วย

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ทัด (๕ กรกฎาคม ๒๕๕๒)

ทัด

          ทัด  มีความหมายว่า   สอดหรือเสียบสิ่งใดสิ่งหนึ่งไว้ตรงซอกเหนือใบหู  เช่น  ผู้ที่รำสีนวลทัดดอกไม้ดอกโต.  เจ้าเงาะทัดดอกไม้แดง.   เนื่องจากที่ที่ทัดดอกไม้อยู่เหนือหู จึงใช้คำว่า ทัดหู ด้วย  เช่น  เอาผมทัดหูไว้จะได้ไม่รกหน้า.  คำว่า ทัด  ใช้เป็นคำเรียกทรงผมผู้หญิงในสมัยก่อนทรงหนึ่ง   ด้านหลังตัดผมสั้นแค่ท้ายทอย และตัดไล่ขึ้นข้างบนเล็กน้อย  ด้านข้างเจียนให้สั้นพอควร  แต่ไว้จอนยาว  เอาจอนนั้นไว้เกี่ยวกับดอกไม้หรือเครื่องประดับ  เรียกผมทรงนั้นว่า ผมทัด.  คำว่า ทัด ปรากฏในคำอักคำหนึ่ง คือ ทัดดอกไม้  เป็นคำเรียกส่วนอวัยวะบริเวณระหว่างหูกับขมับ  เป็นส่วนที่กะโหลกศีรษะบางกว่าส่วนอื่น และมีหลอดเลือดแดงพาดผ่าน จึงมักเป็นจุดอ่อนให้ศัตรูทำร้าย  เช่น เมื่อโจรจะเข้ามาทำร้าย เขาก็ใช้ไม้ตะพดในมือฟาดไปตรงทัดดอกไม้  โจรผู้นั้นก็ล้มลงหมดฤทธิ์ไปทันที.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๕ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ปลอม (๒๔ มิถุนายน ๒๕๕๒)

ปลอม

          คำว่า  ปลอม  แปลว่า   ทำเลียนแบบให้เหมือนหรือคล้ายของจริงของแท้โดยมีเจตนาเพื่อลวงให้หลงผิดหรือเข้าใจผิดว่าเป็นของแท้  เช่น  เขาปลอมธนบัตรจึงถูกจับติดคุก  ผู้ร้ายปลอมตัวเข้ามาหลอกเอาทรัพย์สินไป  เขาปลอมตัวเข้าไปสืบราชการลับในฝ่ายข้าศึก.  คำว่า  ปลอม ใช้เป็นคำขยายสิ่งที่ทำปลอมขึ้นด้วย  เช่น  ธนบัตรปลอม  หนังสือเดินทางปลอม  เอกสารปลอมหรือหมายถึงของที่ทำลวงให้มองเหมือนของจริง เช่น ผมปลอม  ขนตาปลอมคำว่า ปลอม บางทีใช้ว่า ปลอมแปลง  หมายความว่า  ปลอมด้วยการดัดแปลงมักเป็นไปเพื่อจุดประสงค์ที่ไม่สุจริต เช่น  เขาปลอมแปลงหนังสือเดินทางให้ผู้ร้ายหลบหนีออกนอกประเทศ.  คนที่ปลอมแปลงเอกสารของทางราชการถูกจับติดคุกมามากแล้ว.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.