บุพการี (๑๓ กรกฎาคม ๒๕๕๒)

บุพการี

          คำว่า บุพการี มาจากคำว่า บุพ (อ่านว่า บุบ-พะ) กับคำว่า การีบุพ แปลว่า ก่อน ทีแรก เบื้องต้น เบื้องหน้า. ส่วนคำว่า การี แปลว่า ผู้มีการกระทำ หรือ ผู้ทำ.  คำนี้มีสองความหมาย ความหมายแรกใช้ในภาษากฎหมาย หมายถึง ญาติทางสาโลหิตโดยตรงขึ้นไป ได้แก่ บิดามารดา ปู่ย่า ตายาย ทวด.  อีกความหมายหนึ่งใช้ทางพระพุทธศาสนา หมายถึง ผู้ทำคุณให้ก่อนโดยไม่หวังผลตอบแทน เช่น บิดามารดาเป็นบุพการีของบุตรธิดา เพราะเป็นผู้มีพระคุณซึ่งให้กำเนิดและเลี้ยงดู.  ครูอาจารย์เป็นบุพการีของศิษย์ เพราะได้อบรมสั่งสอนศิษย์ให้มีความรู้.  บุตรธิดาที่ดีจึงควรมีความกตัญญูกตเวทิตาต่อบิดามารดา และศิษย์ที่ดีควรมีความกตัญญูกตเวทิตาต่อครูอาจารย์ กล่าวคือเป็นผู้ที่รู้บุญคุณท่านแล้วรู้จักตอบแทนคุณท่าน

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๓ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

แตกพาน (๓ สิงหาคม ๒๕๕๒)

แตกพาน

          แตกพาน หมายถึง เริ่มเป็นหนุ่ม อยู่ในช่วงอายุระหว่าง ๑๒-๑๕ ปี.  จะคลำพบก้อนแข็งชัดเจนใต้หัวนม มีอาการปวด บางครั้งอาจมีการอักเสบร่วมด้วย  เนื่องจากมีการสร้างฮอร์โมนเพศเพิ่มขึ้นมาก. ฮอร์โมนไปกระตุ้นต่อมน้ำนมของผู้ที่จะเริ่มเป็นหนุ่มให้โตขึ้นอย่างรวดเร็ว  เต้านมขยายตัวไม่ทันจึงทำให้ปวดและคลำได้เป็นก้อน เป็นอาการที่เกิดขึ้นในช่วงเปลี่ยนวัย  อาการปวดจะปรากฏชัดในผู้ชายเพราะเต้านมเล็ก และไขมันใต้ผิวหนังน้อยกว่าผู้หญิง.  ผู้ชายในช่วงที่นมแตกพาน เสียงจะแตกด้วย เนื่องจากฮอร์โมนเพศชายทำให้กล่องเสียงขยายขึ้น สายเสียงหรือเส้นเสียงยาวขึ้น ทำให้เสียงห้าว

          คำว่า แตก ในที่นี้ ใช้กับสิ่งที่ขยายออกหรือผลิออก.  ส่วนคำว่า พาน สันนิษฐานว่าหมายถึง ส่วนที่นูนขึ้น. แตกพาน จึงใช้เรียกอาการที่ร่างกายสร้างฮอร์โมนเพศขึ้น ทำให้ไปกระตุ้นต่อมน้ำนมให้ขยายตัวขึ้นอย่างรวดเร็ว

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๓ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ตัดหางปล่อยวัด (๒๔ สิงหาคม ๒๕๕๒)

ตัดหางปล่อยวัด

          ตัดหางปล่อยวัด เป็นสำนวนหมายถึง ตัดขาดไม่เกี่ยวข้อง ไม่เอาเป็นธุระอีกต่อไป เช่น เด็กคนนี้ถูกพ่อแม่ตัดหางปล่อยวัดเพราะประพฤติตัวเกกมะเหรกเกเรไม่เชื่อฟังคำสั่งสอนของผู้ใหญ่.

          สำนวนนี้มีที่มาจากการตัดหางไก่แล้วนำไปปล่อยเพื่อสะเดาะเคราะห์หรือแก้เคราะห์ในสมัยโบราณ มีหลักฐานในกฎมนเทียรบาลว่า เมื่อเกิดสิ่งที่เป็นอัปมงคล เช่นมีวิวาทตบตีกันถึงเลือดตกในพระราชวัง ต้องทำพิธีสะเดาะเคราะห์ โดยเอาไก่ไปปล่อยนอกเมือง เพื่อให้พาเสนียดจัญไรไปให้พ้น. ในสมัยรัชกาลที่ ๔ มีประกาศกล่าวถึงการนำไก่ไปปล่อยที่วัดเพื่อสะเดาะเคราะห์. สันนิษฐานว่า ไก่ที่จะนำไปปล่อยที่วัดจะตัดหางเพื่อเป็นเครื่องหมายว่าเป็นไก่ที่ปล่อยเพื่อการสะเดาะเคราะห์ด้วย

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๔ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เอามือซุกหีบ (๒๓ กรกฎาคม ๒๕๕๒)

เอามือซุกหีบ

          คำว่า หีบ ในที่นี้ ถ้าเป็นคำกริยา มีความหมายว่า ใช้เครื่องมือรีดหรือบีบให้ได้ส่วนที่ต้องการออกมา เช่น หีบอ้อยให้ได้น้ำอ้อย.  หีบฝ้ายเพื่อเค้นเอาปุยฝ้ายออกจากเมล็ด. หีบ ยังมีความหมายว่า อัดหรือหนีบให้ได้รูปตามที่ต้องการ เช่น  หีบสไบเพื่ออัดผ้าสไบให้เป็นรอยจีบ.  ถ้าเป็นคำนาม หีบ หมายถึง เครื่องมือสำหรับหีบสิ่งต่าง ๆ นั้น.   คนที่ไม่ได้ทำงานเกี่ยวกับการหีบสิ่งต่าง ๆ จะต้องระวังที่จะไม่เข้าไปยุ่งโดยเอามือเข้าไปใกล้ ๆ เครื่องหีบ เพราะอาจจะถูกหีบมือแตกได้

          สำนวน เอามือซุกหีบ หมายถึง หาเรื่องเดือดร้อนหรือความลำบากใส่ตัวโดยที่ตนไม่มีหน้าที่เกี่ยวข้องด้วย ซึ่งจะทำให้ได้รับอันตราย เช่น เขากำลังประท้วงกันอยู่ตรงหน้าที่ทำงาน เธอก็ไม่ได้เกี่ยวอะไรกับเขาด้วย จะไปร่วมกับเขาทำไม เอามือซุกหีบแท้ ๆ เลยเธอนี่.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๓ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

อาทิตย์ (๑๓ สิงหาคม ๒๕๕๒)

อาทิตย์

          คำว่า อาทิตย์ เป็นคำยืมจากภาษาสันสกฤตว่า อาทิตฺย (อ่านว่า อา-ทิด-ยะ) แปลตามศัพท์ว่า ลูก ๆ ของนางอทิติ. อทิติ แปลว่า ไร้ขอบเขต หมายถึง ท้องฟ้าที่เวิ้งว้างกว้างใหญ่สุดสายตา ซึ่งคนอินเดียโบราณเชื่อว่าเป็นมารดาของพระอาทิตย์.  นางอทิติมีบุตรชาย ๗ คน แต่ละคนคือพระอาทิตย์แต่ละดวง ทำหน้าที่ส่องแสงสว่างในเวลาที่แตกต่างกัน เช่น บุตรคนแรกคือ พระวรุณ ซึ่งเป็นคนเดียวกับ พระอรุณ ในสมัยหลัง. พระอรุณ ทำหน้าที่ให้แสงสว่างในช่วงแรกสุดของวัน. บุตรคนที่ส่องแสงร้อนแรงที่สุดคือ พระสุริยะ หรือ สุริยาทิตย์ ทำหน้าที่ส่องแสงในเวลากลางวัน

          ตามความเชื่อของอินเดียพระอาทิตย์มีหลายดวง แต่ตามความเชื่อของไทยพระอาทิตย์มีเพียงดวงเดียว เป็นเทพทำหน้าที่ขับรถให้แสงสว่างและพลังงานแก่โลก ทำให้เกิดกลางวันขึ้นในโลก

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๓ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.