พุธ (๑๗ สิงหาคม ๒๕๕๒)

พุธ

          พุธ เป็นคำที่ยืมมาจากภาษาสันสกฤตว่า พุธ (อ่านว่า พุ-ทะ) แปลว่า การตื่น การตื่นตัวเพื่อเรียนรู้ ความชาญฉลาด สติปัญญา ผู้ฉลาดปราดเปรื่อง

          ทั้งในภาษาสันสกฤตและภาษาไทย พุธ เป็นชื่อดาวเคราะห์ เป็นชื่อวันในรอบสัปดาห์ต่อจากวันอังคาร เรียกว่า วันพุธ นอกจากนี้ ยังเป็นชื่อเทพอีกด้วย เรียกว่า พระพุธ

          ตามตำนานของอินเดียโบราณกล่าวว่าพระพุธเป็นโอรสของพระจันทร์ พระพุธเป็นผู้ที่มีปัญญาปราดเปรื่อง และใฝ่ในการบำเพ็ญพรต ไม่ปรากฏหลักฐานแน่ชัดว่ามีสัตว์ชนิดใดเป็นพาหนะ ส่วนรูปวาดของไทย มักให้ทรงช้างเป็นพาหนะ และวาดรูปพระพุธเป็นเทพหน้าตาอ่อนเยาว์ สวมชฎาแบบฤๅษี ห่มผ้าสังฆาฏิสีขาวเฉียงบ่าอย่างผู้ถือศีล

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๗ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เติ่ง-ค้างเติ่ง (๑๖ กรกฎาคม ๒๕๕๒)

เติ่ง-ค้างเติ่ง

          เติ่ง เป็นอุปกรณ์ประกอบการเล่นสกา ทำด้วยงาหรือไม้แข็ง ๆ เป็นรูปกระปุก มีรูข้าง ๆ สำหรับให้ลูกบาศก์หรือลูกเต๋าลอดออกทางรูหรือช่องที่เจาะไว้นั้น ก่อนจะตกลงไปบนกระดานสกา และปรากฏแต้มให้ผู้ทอดสกาเดินตัวหมากหรือตัวสกาตามจำนวนแต้มนั้น

          ในบางครั้งผู้เล่นทอดลูกเต๋าลงไปในเติ่งแล้ว ลูกเต๋าติดค้างอยู่ในเติ่งไม่ลอดออกมาทางรูหรือช่องที่เจาะไว้ ผู้เล่นทั้งสองฝ่ายรออยู่นานเกินควร ลูกเต๋ายัง “ค้างเติ่ง” ก็ต้องทอดกันใหม่ จึงเกิดเป็นสำนวน “ค้างเติ่ง” ที่หมายถึงอาการที่ค้างอยู่นาน ไม่สำเร็จ เช่น วิทยานิพนธ์บทสุดท้ายยังค้างเติ่งอยู่ ไม่เสร็จเสียที.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๖ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ลำโพง (๒๘ กันยายน ๒๕๕๒)

ลำโพง

          ลำโพง เป็นชื่อไม้ล้มลุกชนิดหนึ่ง และเป็นชื่ออุปกรณ์ไฟฟ้าส่วนที่ใช้กระจายเสียงออกมาจากเครื่องขยายเสียง  เพราะอุปกรณ์ไฟฟ้าดังกล่าวมีลักษณะปากบานเหมือนดอกของต้นลำโพง ปัจจุบันอาจมีรูปเปลี่ยนไปบ้าง

          คำว่า ลำโพง ใช้ประสมกับคำอื่น ได้เป็นคำประสมว่า บ้าลำโพงและปากลำโพง. บ้าลำโพง หมายความว่า แสดงอาการเมาและขาดสติเหมือนกับว่ากินเมล็ดลำโพงซึ่งกินแล้วจะเมา มีอาการผิดปรกติคือซึมหรือพูดพล่าม. ปากลำโพง หมายความว่า ชอบโพนทะนาหรือเปิดเผยเรื่องราวต่าง ๆ ที่ตนรู้มา เหมือนว่ามีปากเป็นเครื่องกระจายเสียง.

          นอกจากนี้ยังมีคำว่า หัวลำโพง ซึ่งเป็นชื่อสถานีรถไฟในกรุงเทพมหานคร  ชื่อนี้รัชกาลที่ ๕ มีพระราชกระแสว่า “…คำที่เรียกตำบลนี้ว่าหัวลำโพงนั้น เป็นชื่อของตำบลนั้นมาแต่ก่อน ภายหลังมีผู้เรียกใช้เป็นวัวลำพองนั้นหาถูกไม่ คงจะเป็นเพราะเอามาจากคำที่ฝรั่งเรียกไม่ชัด”

          หัวลำโพงน่าจะเป็นบริเวณที่มีต้นลำโพงขึ้นอยู่มากในสมัยก่อน

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๘ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

คำนำหน้านาม (๑๙ ตุลาคม ๒๕๕๒)

คำนำหน้านาม

          คำนำหน้านาม  หมายถึง  คำที่ใช้นำหน้าชื่อของบุคคล บางคำเป็นคำตามกฎหมาย เช่น เด็กหญิง เด็กชาย นาย นาง นางสาว  ซึ่งมีบันทึกอยู่ในทะเบียนราษฎรหรือภาษาปากว่าทะเบียนราษฎร์ เพื่อบอกให้ทราบว่าบุคคลผู้นั้นเป็นหญิงหรือชาย มีสถานภาพเป็นเด็กหรือพ้นวัยเด็กแล้ว. คำนำหน้านามที่เป็นยศทหารตำรวจจัดเป็นคำนำหน้านามตามกฎหมายด้วย. คำนำหน้านามอีกประเภทหนึ่ง เป็นคำที่ใช้เพื่อแสดง ตำแหน่ง อาชีพ  หรือ สถานภาพที่ดำรงอยู่ เช่น นายกฯ ส.ว.  ส.ส.  อธิบดี  หัวหน้า  นายแพทย์ (หมอ)  อาจารย์  ครู   ช่าง  ตา  ยาย  พี่  ลุง น้า น้อง หนู  ครูฝึก  โค้ช  นักโทษชาย  นักโทษหญิง.  นอกจากนี้ยังมีคำนำหน้านามที่จัดเป็นคำสุภาพทั่วไป เช่น ท่าน  คุณ  ซึ่งไม่ได้บ่งว่าใช้กับ ผู้มีตำแหน่ง อาชีพ เพศ วัย หรือสถานภาพเช่นไร. ในวัฒนธรรมไทยถือว่า การเรียกชื่อผู้ใดต้องมีคำนำหน้านาม ยกเว้นเรียกผู้ที่สนิทสนมคุ้นเคยกัน  มีสถานภาพเท่าเทียมกัน หรือต่ำกว่าก็อาจเรียกชื่อโดยไม่มีคำนำหน้านามได้.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

โครงสร้าง (๑๗ กันยายน ๒๕๕๒)

โครงสร้าง

          คำว่า โครงสร้าง  เป็นคำประสมประกอบด้วย คำว่า โครง  ซึ่งหมายถึง  ร่างของสิ่งต่าง ๆ ที่คุมกันอยู่เป็นรูป  กับคำว่า สร้าง หมายถึง ทำให้มีขึ้น. โครงสร้าง หมายถึง  ร่างของสิ่งใด ๆ ซึ่งมีส่วนประกอบสำคัญที่สัมพันธ์กันหรือยึดเหนี่ยวกันให้สิ่งนั้นมีรูปมีร่างขึ้นมา  ทุกสิ่งทุกอย่างไม่ว่าจะเป็นรูปธรรมหรือนามธรรม  ไม่ว่าจะเล็กหรือใหญ่ล้วนมีโครงสร้างทั้งสิ้น  เช่น โครงสร้างของบ้านประกอบด้วยส่วนสำคัญ เช่น เสา  ผนัง  คาน หลังคา.  นักบินต้องมีความรู้เรื่องโครงสร้างของเครื่องบิน. ถ้าจะปรับปรุงโครงสร้างของหน่วยงาน ต้องปรับปรุงทั้งระบบการบริหารและกฎระเบียบต่าง ๆ.   โครงสร้างของประโยคประกอบด้วยนามวลีและกริยาวลี.  โครงสร้างของความรู้ประกอบด้วยมโนทัศน์  หลักการ  สมมติฐาน  กฎ  และทฤษฎี เป็นต้น.

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๗ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.