อุษา (๑๙ กันยายน ๒๕๕๒)

อุษา

          อุษา เป็นคำยืมจากภาษาสันสกฤตว่า อุษา แปลว่า แสงเงินแสงทองยามเช้า หรือ รุ่งเช้า

          คำว่า อุษา ใช้แต่ในวรรณคดีและในเนื้อเพลง เช่น “ฉันคิดถึงเธอตั้งแต่หัวค่ำจนอุษาสาง” ส่วนในภาษาทั่วไปมักใช้เป็นชื่อเฉพาะ เช่น แสงอุษา แปลว่า แสงเงินแสงทองยามเช้า. โสมอุษา แปลว่า พระจันทร์ที่เห็นในยามรุ่งอรุณ

          ในวรรณคดีสันสกฤตกล่าวว่า อุษาเป็นธิดาของท้องฟ้า และเป็นพี่สาวของดวงอาทิตย์ อุษาเป็นบุคลาธิษฐานของแสงแรกสุดของวัน เริ่มเห็นในปลายของกลางคืนต่อกับตอนต้นของรุ่งอรุณ เป็นแสงที่เชื่อมต่อระหว่างกลางคืนกับกลางวัน แสงอุษาช่วยส่องนำทางแก่ดวงอาทิตย์ให้โคจรถูกวิถี ทุก ๆ เช้า อุษาจะปลุกทุกชีวิตในโลกขึ้นมา นกกาเริ่มออกหากิน วัวออกเล็มหญ้า กสิกรออกทำไร่ไถนา นักบวชออกภิกขาจาร ดังนั้น อุษาจึงเป็นลมหายใจของสรรพชีวิตในโลก

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๙ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กิเลส (๘ กันยายน ๒๕๕๒)

กิเลส

          กิเลส เป็นคำที่ยืมมาจากภาษาบาลีว่า กิเลส (อ่านว่า กิ -เล-สะ) คำนี้เดิมมีความหมายว่า รอยเปื้อน รอยด่าง มลทิน ความสกปรก. พระพุทธศาสนานำคำนี้มาใช้เป็นคำรวมสำหรับเรียกความรู้สึกหรืออำนาจฝ่ายต่ำของจิตใจซึ่งเป็นแรงผลักดันให้คนทำความชั่วทั้งทางกาย วาจา และใจ

          ตามหลักพระพุทธศาสนาอธิบายว่า จิตของคนเป็นเหมือนกระจกใส แต่ส่วนกิเลสเป็นเหมือนสิ่งสกปรกที่แปดเปื้อนจิต รอยเปื้อนทำให้กระจกหมองไปฉันใด กิเลสก็ทำให้จิตของปุถุชนเศร้าหมองฉันนั้น ดังนั้น จึงมักอธิบายว่า กิเลสเป็นเครื่องที่ทำให้จิตเศร้าหมอง ซึ่งหมายถึง จิตใจที่มีรอยเปื้อน มีมลทิน มีความสกปรก ในทางพระพุทธศาสนา หมายถึงมีความโลภ ความโกรธ ความหลง

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๘ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ตือฮวน (๒๙ กันยายน ๒๕๕๒)

ตือฮวน

          ตือฮวน เป็นคำที่ยืมมาจากภาษาจีนแต้จิ๋วว่า ตือฮวง หมายถึง ลำไส้ใหญ่ของหมู. ในภาษาจีนแต้จิ๋ว ตือฮวง มีความหมายตามตัวอักษรว่า คนต่างชาติซึ่งเปรียบเหมือนหมู อันที่จริงไส้ใหญ่ของหมูนั้น ภาษาจีนแต้จิ๋วเรียกว่า ตือตึ๊ง แต่คำว่า ตือตึ๊ง อาจแปลได้ว่า คนจีนซึ่งเปรียบเหมือนหมู ดังนั้น ชาวจีนแต้จิ๋วจึงเปลี่ยนเรียก ตือตึ๊ง เป็น ตือฮวง และเพี้ยนมาเป็นภาษาไทยว่า ตือฮวน

          ชาวจีนในเมืองไทยนิยมนำตือฮวนมาต้มพะโล้ หรือต้มกับผักกาดดอง ส่วนคนไทยใช้คำว่า ตือฮวน เรียกอาหารชนิดหนึ่ง ซึ่งประกอบด้วยเครื่องในต่าง ๆ ของหมู ต้มรวมกับผักกาดดอง บางคนอาจกินกับไส้หมูยัดไส้ข้าวเหนียวและถั่วลิสง

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๙ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

กิตติกรรมประกาศ (๒๐ ตุลาคม ๒๕๕๒)

กิตติกรรมประกาศ

          คำว่า กิตติกรรมประกาศ  ประกอบด้วยคำว่า กิตติกรรม กับคำว่า ประกาศกิตติกรรม แปลว่า การกระทำที่เป็นเกียรติ. กิตติกรรมประกาศ จึงหมายถึง คำประกาศเกียรติคุณความดีเพื่อเป็นเกียรติ หมายเอาเฉพาะคุณความดีของผู้ที่ให้ความช่วยเหลือจนงานวิจัย วิทยานิพนธ์ หรือรายงานวิชานั้นสำเร็จด้วยดี. ในการทำงานวิจัย  วิทยานิพนธ์ หรืองานวิชาการ บางครั้งผู้ทำงานจะได้รับความช่วยเหลือ  คำแนะนำทักท้วง  หรือได้รับสิ่งที่ช่วยให้การทำงานประสบความสำเร็จด้วยดีจากผู้อื่น. ผู้ทำงานจึงแสดงความขอบคุณให้เป็นที่ประจักษ์ ด้วยการเขียน กิตติกรรมประกาศ ไว้ในส่วนหน้าของงานวิจัย  วิทยานิพนธ์  หรืองานวิชาการนั้น เพื่อแสดงความพอใจ ซาบซึ้งใจในความดีของผู้ที่ช่วยเหลือตน. กิตติกรรมประกาศ ก็คือการประกาศคำขอบคุณ นั่นเอง

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

เก๋ากี้ (๑๘ กันยายน ๒๕๕๒)

เก๋ากี้

          เก๋ากี้ เป็นคำยืมจากภาษาจีนแต้จิ๋ว เป็นชื่อต้นไม้ ขึ้นได้ดีบนภูเขาหรือตามไหล่เขา ปลูกได้ทุกภูมิภาคของประเทศจีน ชอบอากาศเย็น ใบอ่อนกินเป็นผัก ผลเล็กสีแดงแสด มีรสหวานกลมกล่อม นิยมกินสดๆ หรืออบแห้งกินเป็นของว่าง หรือใส่ในอาหารโดยเฉพาะอย่างยิ่งใส่ในแกงจืด. เก๋ากี้ มีสรรพคุณทางยา กล่าวกันว่า เป็นพืชสมุนไพรที่คนทั่วโลกนิยมกินกันมากที่สุด เก๋ากี้มีสรรพคุณช่วยบำรุงเลือด หัวใจ ตับ และไต เมื่อกินเป็นประจำจะช่วยให้สายตาดี ร่างกายกระฉับกระเฉง สดชื่น อารมณ์ดี จนมีคำกล่าวว่า ผู้ใดได้กินเก๋ากี้เพียงหยิบมือหนึ่งในแต่ละวัน ผู้นั้นก็จะมีความสุขจนยิ้มได้ทั้งวัน นอกจากนี้เก๋ากี้ยังมีสรรพคุณต้านอนุมูลอิสระ ทำให้ร่างกายสร้างภูมิต้านทานโรค และช่วยชะลอความแก่ จึงมีผู้นิยมนำมาปรุงเป็นยาอายุวัฒนะ

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๑๘ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.

ลำโพง (๒๘ กันยายน ๒๕๕๒)

ลำโพง

          ลำโพง เป็นชื่อไม้ล้มลุกชนิดหนึ่ง และเป็นชื่ออุปกรณ์ไฟฟ้าส่วนที่ใช้กระจายเสียงออกมาจากเครื่องขยายเสียง  เพราะอุปกรณ์ไฟฟ้าดังกล่าวมีลักษณะปากบานเหมือนดอกของต้นลำโพง ปัจจุบันอาจมีรูปเปลี่ยนไปบ้าง

          คำว่า ลำโพง ใช้ประสมกับคำอื่น ได้เป็นคำประสมว่า บ้าลำโพงและปากลำโพง. บ้าลำโพง หมายความว่า แสดงอาการเมาและขาดสติเหมือนกับว่ากินเมล็ดลำโพงซึ่งกินแล้วจะเมา มีอาการผิดปรกติคือซึมหรือพูดพล่าม. ปากลำโพง หมายความว่า ชอบโพนทะนาหรือเปิดเผยเรื่องราวต่าง ๆ ที่ตนรู้มา เหมือนว่ามีปากเป็นเครื่องกระจายเสียง.

          นอกจากนี้ยังมีคำว่า หัวลำโพง ซึ่งเป็นชื่อสถานีรถไฟในกรุงเทพมหานคร  ชื่อนี้รัชกาลที่ ๕ มีพระราชกระแสว่า “…คำที่เรียกตำบลนี้ว่าหัวลำโพงนั้น เป็นชื่อของตำบลนั้นมาแต่ก่อน ภายหลังมีผู้เรียกใช้เป็นวัวลำพองนั้นหาถูกไม่ คงจะเป็นเพราะเอามาจากคำที่ฝรั่งเรียกไม่ชัด”

          หัวลำโพงน่าจะเป็นบริเวณที่มีต้นลำโพงขึ้นอยู่มากในสมัยก่อน

ที่มา :  บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๘ กันยายน พ.ศ. ๒๕๕๒ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.