หัวเด็ดตีนขาด โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

หัวเด็ดตีนขาด

          หัวเด็ดตีนขาด เป็นสำนวน มีความหมายว่า ยืนยันมั่นคง ถึงอย่างไรก็ไม่ยอมเปลี่ยน เช่น คุณแม่บอกว่าน้องยังดูแลตัวเองไม่ได้ หัวเด็ดตีนขาดอย่างไรก็ไม่ยอมให้น้องไปเรียนต่างประเทศในตอนนี้.

          หัวเด็ดตีนขาด เกิดจากคำว่า หัว กับ คำว่า เด็ดขาด. หัว หมายถึง สมอง ความคิด เช่น เด็กคนนี้หัวดี เรียนรู้อะไรได้เร็วเหลือเกิน.  ใช้หมายความว่า ความสามารถ ก็ได้ เช่น เด็กบางคนมีหัวทางวิทยาศาสตร์ แต่บางคนก็มีหัวศิลป์.  หัวเด็ดขาด มีความหมายว่า มีความคิดแน่วแน่ มีใจมั่นคงแน่วแน่. หัวเด็ดขาด ขยาย เป็น หัวเด็ดตีนขาด ด้วยการเติม คำว่า ตีน เป็นคำคู่กับคำว่า หัว ในลักษณะของการเติมคำตรงกันข้าม ทำให้ หัวเด็ดขาด กลายเป็น หัวเด็ดตีนขาด.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

เส้นพระเจ้า โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เส้นพระเจ้า

          เส้นผม เมื่อเป็นคำราชาศัพท์มีหลายคำ. เมื่อกล่าวถึงเส้นผมของพระพุทธเจ้า ใช้ว่า พระเกศ เช่น พระเกศธาตุ หมายถึง เส้นผมของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่เหลือจากการถวายพระเพลิง.

          ราชาศัพท์อีกคำหนึ่ง คือ พระศก เช่นในคำว่า ไรพระศก แปลว่า ไรผม. คำว่า เกศ เป็นคำภาษาสันสกฤต ส่วนคำว่า ศก เป็นคำภาษาเขมร.

          ผมของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวใช้ว่า พระเจ้า. เส้นผม ใช้ว่า เส้นพระเจ้า.

          ส่วนผมของพระราชวงศ์ชั้นรองลงมา ใช้ว่า พระเกศา. เส้นผม ใช้ว่า เส้นพระเกศา.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

สามวันเจ็ดวัน โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

สามวันเจ็ดวัน

          สามวันเจ็ดวัน หมายความว่า ในเวลาอันใกล้ ในเร็ววัน ทันตาเห็น เดิมมักใช้ในการสบถสาบาน หรือให้คำมั่นสัญญา เช่น ถ้าฉันโกงเงินของคุณไปก็ขอให้มีอันเป็นไปในสามวันเจ็ดวันเถิด.

          หรือใช้ในการแช่ง ก็ได้ เช่น ใครเอาของของเราไปขอให้มันตายในสามวันเจ็ดวัน. เจ้าประคู้น ใครโกงกินบ้านเมืองฉ้อราษฎร์บังหลวงขอให้มันตายในสามวันเจ็ดวัน.

          จำนวนเลขสามเลขเจ็ดเป็นจำนวนที่คนไทยนิยมใช้ จึงมักนำมาใช้ในสำนวนต่าง ๆ เช่น ใช้ว่า สองสามคน สองสามวัน สามวันดีสี่วันไข้ สามเพลงตกม้าตาย.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

อาวุโส โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

อาวุโส

          คำว่า อาวุโส มาจากภาษาบาลีว่า อาวุโส หมายถึง ผู้มีอายุมากกว่า. ในภาษาไทยใช้หมายถึง มีอายุมากกว่า มีอายุการทำงานมากกว่า มีอายุการครองยศมากกว่า หรือเข้าศึกษาในสถาบันใดสถาบันหนึ่งก่อน. หน่วยงานบางแห่งอาจแต่งตั้งบุคคลให้ดำรงตำแหน่งต่าง ๆ ตามลำดับอาวุโส.

          ปัจจุบันนิยมนำคำว่า อาวุโส มาต่อท้ายคำอื่น เพื่อแสดงว่าเป็นผู้ที่มีอายุ มีคุณวุฒิ หรือมีประสบการณ์มากกว่า เช่น นักเขียนอาวุโส อาจารย์อาวุโส ผู้จัดการอาวุโส พนักงานอาวุโส ที่ปรึกษาอาวุโส.

          นอกจากนั้น สื่อมวลชนยังใช้เป็นคำยกย่องบุคคลที่มีอายุมาก มีความคิดก้าวหน้าทางด้านการเมืองการปกครองและวัฒนธรรม คือ นายแพทย์ประเวศ วะสี ว่า ราษฎรอาวุโส ด้วย.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน