วันเข้าพรรษา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

วันเข้าพรรษา

          พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงบัญญัติให้พระภิกษุอยู่ประจำ ณ วัดใดวัดหนึ่งตลอดช่วงฤดูฝน ห้ามเดินทางไปค้างแรมที่อื่น นอกจากในกรณีจำเป็นเป็นพิเศษ เรียกว่า อยู่จำพรรษา.

          เข้าพรรษา เริ่มในวันแรม ๑ ค่ำเดือนแปดในปีปรกติ และเริ่มวันแรม ๑ ค่ำเดือนแปดหลัง ในปีที่มีเดือนแปดสองหน ซึ่งเรียกว่า อธิกมาส.

          วันแรม ๑ ค่ำ นั้นเรียกว่า วันเข้าพรรษา.  พรรษาสิ้นสุดในวันขึ้น ๑๕ ค่ำเดือน ๑๑ ซึ่งเรียกว่า ออกพรรษา.

          ชายไทยนิยมบวชก่อนวันเข้าพรรษา เพื่อจะได้ศึกษาพระธรรมคำสอนได้เต็มที่ตลอดช่วงพรรษานั้น. พุทธศาสนิกชนจะตั้งใจถือศีล ทำบุญ ฟังเทศน์ หรือฝึกสมาธิกันมากในช่วงเวลาเข้าพรรษา เพราะเป็นเวลาที่มีพระภิกษุอยู่ประจำในวัดต่าง ๆ มากที่สุด.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ลอยนวล โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ลอยนวล

      ลอยนวล (ลอย-นวน)  ประกอบด้วยคำว่า ลอย กับ นวล. ลอย หมายความว่า ทรงตัวอยู่ในอากาศ เช่น ลูกโป่งลอย ว่าวลอย หรือ อยู่ในระดับผิวน้ำ เช่น เรือลอย สวะลอย.

          ลอย อาจมีความหมายว่า หลุดจากการผูกโยง ไปอย่างเป็นอิสระ เช่น ในคำว่า ล่องลอย เลื่อนลอย.

          นวล หมายความว่า ผูดผ่อง เป็นเงาขาวที่ผิว เช่น ผิวนวลเป็นลักษณะที่นิยมว่า งาม. แป้งที่ผัดแล้วทำให้ผิวนวล เรียกว่า แป้งนวล.

          เมื่อใช้คำว่า ลอยนวล จะใช้ในความหมายเชิงเปรียบเทียบว่า สามารถหลบหนีไปได้อย่างสบาย พ้นการจับกุมของเจ้าหน้าที่ เช่น ตำรวจพยายามติดตามคนร้ายเพราะไม่ต้องการให้คนชั่วลอยนวล. กว่าตำรวจจะมาถึงที่เกิดเหตุคนร้ายก็หนีไปได้อย่างลอยนวลเสียแล้ว.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ย้ำหัวตะปู โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ย้ำหัวตะปู

          ย้ำหัวตะปู เป็นสำนวน หมายความว่า พูดซ้ำเรื่องที่คนฟังไม่ต้องการฟัง พูดซ้ำเรื่องที่ทำให้คนฟังอึดอัด อับอาย ไม่พอใจ เป็นต้น เช่น คุณสมศักดิ์แกมีปมด้อยเรื่องหัวล้านคุณก็พูดแต่เรื่องหัวล้านย้ำหัวตะปูจนคุณสมศักดิ์แกทนไม่ได้ลุกหนีไปเลย. ฉันรู้แล้วว่าที่ฉันทำน่ะมันไม่ถูกต้อง เธอไม่ต้องมาย้ำหัวตะปูให้ฉันกลุ้มยิ่งขึ้นไปอีกหรอก.

          ย้ำ แปลว่า พูดหรือทำซ้ำ ๆ เพื่อให้แน่นอนมั่นคง. ตะปูที่ตอกไม้ให้ติดกันนั้น นานเข้าบางทีกระดานที่ยืดตัวหดตัวบ่อย ๆ จะดันตะปูให้ถอยออกมา จึงต้องตอกตะปูซ้ำลงไปให้แน่นเหมือนเดิม เรียกว่า ย้ำหัวตะปู. ต่อมาคำว่า ย้ำหัวตะปู นำมาใช้เป็นสำนวน มีความหมายว่า ตอกซ้ำ ตอกซ้ำให้แน่น มักหมายถึงการพูดตอกย้ำสิ่งที่ทำให้เจ็บใจ หรือ ให้กังวลใจ.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

วัยทอง โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

วัยทอง

          วัยทอง เป็นวัยของผู้สูงอายุ เป็นคำที่มีความหมายเชิงเปรียบ หมายถึง วัยที่มีคุณค่า แสดงให้เห็นว่า สังคมปัจจุบันเห็นคุณค่าของผู้สูงอายุมากขึ้น เพราะผู้สูงอายุปัจจุบัน เป็นผู้สูงอายุที่มีความรู้ มีประสบการณ์ สามารถเป็นที่ปรึกษา และเป็นที่พึ่งให้แก่ลูกหลานและคนรุ่นหลังได้เป็นอย่างดี. ผู้ที่อยู่ในวัยทองควรรู้วิธีดูแลสุขภาพของตนให้แข็งแรง ควรหมั่นออกกำลังกาย รับประทานอาหารที่มีประโยชน์และที่เหมาะแก่วัย. โรงพยาบาลทั้งของภาครัฐและเอกชนหลายแห่งจะมี คลินิกวัยทอง  ไว้ให้คำปรึกษาและดูแลสุขภาพให้ผู้ที่อยู่ในวัยทอง.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

รู้ทันเกม โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

รู้ทันเกม

          รู้ทันเกม เป็นสำนวนมีความหมายว่า รู้เท่าทันกลอุบายหรือ การดำเนินงานของคู่แข่งขัน. คำว่า รู้ทัน มีความหมายว่า รู้ถึงความคิดของผู้อื่น โดยเฉพาะผู้ที่เป็นคู่แข่งขัน รู้ว่าเขากำลังคิดจะโจมตีหรือทำร้ายเราอย่างไร. คนที่รู้ทันก็จะสามารถแก้ไขเหตุการณ์ หรือสถานการณ์ได้. ในการทำสงคราม ถ้ารู้ทันความคิดของฝ่ายศัตรู รู้ทันเกม เราก็จะสามารถต่อสู้จนได้ชัยชนะ.

          ในปัจจุบัน การต่อสู้ทางเศรษฐกิจ ทางการศึกษา หรือทางวัฒนธรรม ก็เปรียบได้กับการสงครามอย่างหนึ่ง. เราต้องรู้ทันเกมจึงจะไม่เพลี่ยงพล้ำแก่คู่แข่งขัน. เราเคยเพลี่ยงพล้ำทางเศรษฐกิจมาแล้วเพราะรู้ไม่ทันเกม ขออย่าให้เพลี่ยงพล้ำทางวัฒนธรรมหรือทางการศึกษาเลย เพราะหากวัฒนธรรมและการศึกษาถูกทำลาย ก็ยากที่จะกู้คืนกลับมาได้.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

เลี่ยม โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เลี่ยม

          เลี่ยม หมายถึง ใช้โลหะอย่างทองหรือเงิน เป็นต้น หุ้มสิ่งของเครื่องใช้ต่าง ๆ เพื่อให้ดูงดงามและทนทานด้วย. เลี่ยม คือการหุ้มเฉพาะบางส่วนของสิ่งที่เลี่ยม เช่น เลี่ยมไม้ตะพด  จะเลี่ยมเฉพาะส่วนหัวตะพด. ป้านชา มักจะเลี่ยมที่พวยกา.  ถ้วยชาจะเลี่ยมที่ปากเพื่อกันไม่ให้บิ่นหรือแตกง่าย. ซี่ฟันที่ผุอาจจะเลี่ยมเฉพาะขอบหรือหุ้มมิดทั้งซี่ ก็ได้ เรียกว่า เลี่ยมฟัน. ฟัน ซึ่งเลี่ยมด้วยทอง เรียกว่า ฟันเลี่ยมทอง.

          สิ่งที่นิยมเลี่ยมกันมากอีกอย่างหนึ่ง คือ พระเครื่อง ซึ่งมีทั้งเลี่ยมด้วยทอง เงิน ก็เรียกว่า เลี่ยมพระ และเรียกพระเครื่องที่เลี่ยมเงินเลี่ยมทองแล้วว่า พระเลี่ยมเงิน พระเลี่ยมทอง.

          ถ้าใช้วัสดุอื่น เช่น สเตนเลส หรือพลาสติก มักเรียกว่า หุ้มสเตนเลส หุ้มพลาสติก ไม่ใช้คำว่า เลี่ยม.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

รถมอเตอร์ไซค์ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

รถมอเตอร์ไซค์

          รถมอเตอร์ไซค์ (รด-มอ-เตอ-ไซ)  คือ รถจักรยาน ๒ ล้อที่ขับเคลื่อนด้วยเครื่องยนต์. บางถิ่นอาจเรียกว่า รถเครื่อง หรือใช้ชื่อทางการค้า เช่น ยามาฮ่า คาวาซากิ.

          คำว่า มอเตอร์ไซค์ มาจากคำว่า motorcycle ในภาษาอังกฤษ พยางค์สุดท้ายในคำภาษาอังกฤษคำนี้ออกเสียงเบา ไม่เข้ากับลักษณะในภาษาไทย เราจึงตัดเสียงพยางค์ท้ายทิ้งไป และออกเสียงว่า มอเตอร์ไซค์. ในการเขียนในภาษาไทยเพื่อรักษารูปศัพท์ของคำเดิม จึงเขียนว่า มอเตอร์ไซค์ ใช้ตัว ค์ เพื่อสะท้อนถึงตัว c ในภาษาอังกฤษ.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  ประเภทวรรณศิลป์  สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม