ศิลปิน โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ศิลปิน

          ศิลปิน (สิน-ละ-ปิน)  คือ ผู้สร้างสรรค์งานศิลปะ หรือผู้แสดงออกอย่างมีศิลปะ. เมื่อ ปีพุทธศักราช ๒๕๒๘ คณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติได้เริ่มการประกาศยกย่องผู้ที่มีผลงานดีเด่นด้านศิลปะเป็นที่ประจักษ์ ให้เป็น “ศิลปินแห่งชาติ” เพื่อให้สังคมได้รับรู้ ได้ยกย่องเชิดชู เพื่อให้เกิดความภาคภูมิใจในศิลปะของชาติไทย.

          ศิลปินของไทยได้ผลิตงานด้านศิลปะไว้มากมายหลายอย่าง คณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติจึงจัดสาขาทางศิลปะไว้หลายแขนง เช่น ศิลปะการแสดง  จิตรกรรม-ประติมากรรม  ศิลปะพื้นบ้าน.

          ศิลปินแห่งชาติเป็นบุคคลผู้มีค่า สมควรที่เราทุกคนจะยกย่องเชิดชู และถือเป็นแบบอย่างในการสร้างสรรค์สิ่งที่ดีไว้ให้สังคมและประเทศชาติ.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ลักษณนามของคำว่า ช้าง โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ลักษณนามของคำว่า ช้าง

          ช้าง เป็นสัตว์ซึ่งมีขนาดตัวใหญ่ที่สุดในบรรดาสัตว์บกทั้งหลาย ช้างสามารถรับคำสอนให้ทำตามคำสั่งของคนได้ สามารถฝึกให้ทำงานต่าง ๆ ได้หลายอย่าง และในสมัยก่อนมีการฝึกช้างให้เป็นพาหนะในการทำสงคราม ช้างจึงเป็นสัตว์ที่ถือว่าพิเศษกว่าสัตว์อื่น ๆ จนถึงให้มีตำแหน่ง มียศ มีราชทินนาม.

          ความพิเศษของช้างนั้น ปรากฏในภาษาที่ใช้สำหรับช้างด้วย คือ ช้างป่า ใช้ลักษณนามว่า ตัว เช่นเดียวกับสัตว์อื่น ๆ เช่น ช้างโขลงนั้นมีมากกว่า ๒๐ ตัว.

           ช้างที่นำมาฝึกให้ทำงานให้คนและเป็นสัตว์เลี้ยงของคน ใช้ลักษณนามว่า เชือก เช่น เขากำลังฝึกช้างหลายเชือกให้เล่นฟุตบอล.

          ส่วนช้างที่ขึ้นระวางเป็นช้างหลวง ใช้ลักษณนามว่า ช้าง เช่น ในโรงช้างหลวงมีช้างขึ้นระวางอยู่ ๕ ช้าง.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ยื่นหมูยื่นแมว โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ยื่นหมูยื่นแมว

          ยื่นหมูยื่นแมว เป็นสำนวน หมายความว่า แลกเปลี่ยนกันในทันที ต่างฝ่ายต่างให้และรับจากกันและกันในขณะเดียวกัน เช่น ถ้าฉันให้เธอยืมรถจักรยาน เธอต้องให้ฉันเล่นเกมคอมพิวเตอร์ของเธอ ยื่นหมูยื่นแมวกันนะ.  เวลาซื้อของในที่ท่องเที่ยวบางแห่งต้องใช้วิธียื่นหมูยื่นแมว ไม่เช่นนั้นบางครั้งจะถูกโกง ให้สตางค์ไปแล้วไม่ได้ของมา.

          คำว่า ยื่น แปลว่า ส่งให้แก่กัน การส่งให้กันและกันเพื่อแลกเปลี่ยนกัน ถ้าฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งรับของผู้อื่นมาแล้วไม่ส่งของของตัวที่จะแลกไป การแลกเปลี่ยนนั้นก็จะไม่บังเกิดผล เพื่อให้การแลกเปลี่ยนยุติธรรมไม่มีการบิดพลิ้ว จึงใช้วิธีให้ต่างฝ่ายต่างให้และรับจากกันและกันในขณะเดียวกัน เรียกว่า ยื่นหมูยื่นแมว.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

วัวลืมตีน โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

วัวลืมตีน

          วัวลืมตีน เป็นสำนวน หมายความถึง คนที่เดิมยากจน ต่อมามีฐานะดีแล้วลืมตัว ลืมฐานะเดิมของตัว.  มักใช้ว่า ลืมตัวเหมือนวัวลืมตีน. สำนวนนี้ความหมายอยู่ที่คำว่า ลืมตัว ในลักษณะที่เห่อเหิม หยิ่งผยอง. ลืมว่าตัวเคยต่ำต้อยหรือยากจนมาก่อน และมักแสดงตนอวดมั่งอวดมี ไม่คบหากับคนฐานะต่ำต้อยที่ตนเคยรู้จักและคบหามาก่อน เป็นต้น. เช่น ยายเม้าแกว่าลูกสาวแกว่า เป็นวัวลืมตีน เพราะไปแต่งงานกับเศรษฐีแล้วดูถูกคนบ้านเดิม.

          ถ้าเป็นคนแก่ลืมตัวว่าอายุมากแล้ว ไปออกกำลังหรือทำงานหนักอย่างคนหนุ่มสาว ไม่เปรียบว่าเป็น วัวลืมตีน.

          คนที่ลืมตัวเพราะโมโห จึงทำสิ่งที่ไม่สมควรไปโดยไม่ได้ยั้งคิด เช่น ทำร้ายผู้อื่น แสดงอาการก้าวร้าวผู้ใหญ่ ก็ไม่เรียกว่า วัวลืมตีน.

          สำนวน วัวลืมตีน ใช้เปรียบคนจนที่เมื่อมีฐานะดีแล้วกลายเป็นคนเย่อหยิ่ง และดูถูกคนจนคนอื่น เท่านั้น.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

รู้อยู่เต็มอก โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

รู้อยู่เต็มอก

          รู้อยู่เต็มอก เป็นสำนวน แปลว่า รู้ชัด รู้แน่ เช่น รัฐบาลรู้อยู่เต็มอกว่าไม่มีงบประมาณพอที่จะแทรกแซงราคาสินค้าได้ทุกอย่าง แต่ก็ต้องรับปากราษฎรว่าจะพยายามแทรกแซงให้ได้มากที่สุด. เขารู้อยู่เต็มอกว่าไม่มีเงินพอที่จะซื้อรถใหม่ได้แต่ก็อยากซื้ออยู่ดี.

          ภาษาไทยมีวิธีการเลือกใช้คำให้แสดงความหมายเน้น แต่แทนที่จะใช้คำว่า อย่างเต็มที่ อย่างมาก มากจนเต็มกำหนด ในทุกกรณี ซึ่งจะทำให้น่าเบื่อ จึงใช้คำว่า เต็ม  ประกอบกับคำที่แสดงผลหรือแสดงเครื่องมือที่ใช้ในการทำกริยานั้น ๆ จึงเกิดสำนวนที่แสดงความหมายเน้นหลายสำนวน เช่น รู้เต็มอก พูดเต็มปาก เห็นเต็มตา นอนเต็มตื่น ร้องเต็มเสียง กินเต็มอิ่ม ทำงานเต็มแรง  เป็นต้น.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

วันเฉลิมพระชนมพรรษา โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

วันเฉลิมพระชนมพรรษา

          วันเฉลิมพระชนมพรรษา (วัน-ฉะ-เหฺลิม-พฺระ-ชน-มะ-พัน-สา)  คือ วันที่มีการบำเพ็ญพระราชกุศลและมีการเฉลิมฉลองในมหามงคลสมัยที่วันคล้ายวันพระบรมราชสมภพเวียนมาบรรจบอีกครั้งหนึ่ง. วันเฉลิมพระชนมพรรษาพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว คือวันที่ ๕ ธันวาคม ทุกปี.

          คำว่า เฉลิม แปลว่า ยกย่อง เชิดชู สันนิษฐานว่า แปลงมาจากคำว่า เสริม. ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ใช้คำว่า เฉลิมพระชนมพรรษา  สำหรับการฉลองวันพระบรมราชสมภพที่นับทางสุริยคติ และใช้คำว่า ฉลองพระชนมพรรษา  สำหรับการฉลองวันพระบรมราชสมภพทางจันทรคติ.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

รองเท้าแตะ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

รองเท้าแตะ

          รองเท้า เป็นส่วนประกอบที่สำคัญส่วนหนึ่งของการแต่งกาย. รองเท้า นอกจากจะเป็นเครื่องป้องกันเท้ามิให้บาดเจ็บหรือสกปรกแล้ว ยังเป็นเครื่องแสดงวัฒนธรรม และการได้รับการศึกษาอบรมของผู้สวมอีกด้วย.

          ในวัฒนธรรมไทยถือว่า รองเท้าแตะฟองน้ำเป็นรองเท้าที่ใช้สวมในบ้านหรือในที่สาธารณะ เช่น เวลาไปตลาด เป็นต้น ถ้าจะไปสถานที่ราชการ เข้าไปในสถานที่ที่ควรให้ความเคารพ ไม่ควรสวมรองเท้าแตะ เพราะถือว่าไม่สุภาพ. การขึ้นชมเรือรบ จะสวมรองเท้าแตะไม่ได้. เมื่อแต่งเครื่องแบบก็ไม่ควรสวมรองเท้าแตะเช่นเดียวกัน.

           การรู้จักแต่งกายให้ถูกตามกาลเทศะ และรู้จักให้ความเคารพต่อสถานที่ที่เข้าไป แสดงถึงความเป็นผู้ที่ได้รับการอบรมมาดี.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ล่อแหลม โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ล่อแหลม

          ล่อแหลม (ล่อ-แหฺลม)  เกิดจากคำว่า ล่อ กับ แหลม. ล่อ หมายถึง ชวนให้เกิด ชวนให้เข้ามา แหลม หมายถึงสิ่งที่มีลักษณะเรียว ปลายเสี้ยมคม ซึ่งอาจก่อให้เกิดอันตรายได้. ล่อแหลม จึงมีความหมายว่า ชวนให้เกิดอันตราย เสี่ยงต่อการเกิดอันตราย เช่น การที่หญิงสาวแต่งตัวแบบนุ่งน้อยห่มน้อย อวดทรวดทรงองค์เอวมากเกินไปเป็นสิ่งที่ล่อแหลม เพราะเป็นการยั่วให้ผู้ร้ายทำอันตรายได้. คนที่แต่งเครื่องเพชรทองของมีค่ามากเกินไปก็ล่อแหลม เพราะเป็นการเชิญชวนให้ผู้ร้ายอยากจี้ปล้นได้. การที่พ่อแม่ปล่อยให้ลูกคบเพื่อนและชวนกันไปเที่ยวกลางค่ำกลางคืนโดยไม่ทราบแน่ชัดว่าไปทำอะไรที่ไหน ก็อาจล่อแหลมต่อการถูกชวนหรือถูกหลอกไปพัวพันกับยาเสพติดได้.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ยิว โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ยิว

          ยิว เป็นคำเรียกชนชาติหนึ่งซึ่งมีถิ่นฐานเดิมอยู่ในแถบตะวันออกกลาง นับถือศาสนาซึ่งมีชื่อว่า ยูดาย Judaism. ในเรื่องเวนิสวานิช มีตัวละครสำคัญตัวหนึ่งเป็นยิว ชื่อ ไชล็อก เป็นคนที่มีความละเอียดถี่ถ้วนในเรื่องเงินทอง ไม่ยอมเสียเปรียบ ไม่ยอมผ่อนผันหนี้ให้ลูกหนี้. ลักษณะของตัวละครตัวนี้ทำให้ คำว่า ยิว กลายมาเป็นสำนวนเปรียบเทียบ คนทีละเอียดถี่ถ้วนหรือคิดเล็กคิดน้อยในเรื่องเงินทอง และขยายความไปถึงคนที่ตระหนี่ถี่เหนียว ขูดรีดเอาเปรียบผู้อื่นด้วย เช่น แถบนี้มีแม่ค้าอยู่เจ้าเดียว ยิวชะมัด ของก็ไม่ค่อยดี แล้วยังขายแพงเอากำไรขูดเลือดซิบ ๆ ทีเดียว. นายคนนี้ยิวจริง ๆ เขาให้กู้เงินคิดดอกเบี้ยร้อยละ ๑๐ บาทต่อวันเชียวนะ.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน