ลอยนวล โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ลอยนวล

      ลอยนวล (ลอย-นวน)  ประกอบด้วยคำว่า ลอย กับ นวล. ลอย หมายความว่า ทรงตัวอยู่ในอากาศ เช่น ลูกโป่งลอย ว่าวลอย หรือ อยู่ในระดับผิวน้ำ เช่น เรือลอย สวะลอย.

          ลอย อาจมีความหมายว่า หลุดจากการผูกโยง ไปอย่างเป็นอิสระ เช่น ในคำว่า ล่องลอย เลื่อนลอย.

          นวล หมายความว่า ผูดผ่อง เป็นเงาขาวที่ผิว เช่น ผิวนวลเป็นลักษณะที่นิยมว่า งาม. แป้งที่ผัดแล้วทำให้ผิวนวล เรียกว่า แป้งนวล.

          เมื่อใช้คำว่า ลอยนวล จะใช้ในความหมายเชิงเปรียบเทียบว่า สามารถหลบหนีไปได้อย่างสบาย พ้นการจับกุมของเจ้าหน้าที่ เช่น ตำรวจพยายามติดตามคนร้ายเพราะไม่ต้องการให้คนชั่วลอยนวล. กว่าตำรวจจะมาถึงที่เกิดเหตุคนร้ายก็หนีไปได้อย่างลอยนวลเสียแล้ว.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

พระราชทาน โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พระราชทาน

          พระราชทาน ( พฺระ-ราด-ชะ-ทาน)  เป็นคำราชาศัพท์ แปลว่า ให้ ทั้งที่เป็นการให้สิ่งของ ให้คำแนะนำ ให้โอวาท และอื่น ๆ. คำว่า พระราชทาน เป็นคำราชาศัพท์ อยู่แล้ว ไม่ต้องเติมคำว่า ทรง เช่น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์แก่ข้าราชการและผู้บำเพ็ญประโยชน์. พระองค์พระราชทานฝนหลวงเพื่อช่วยเหลือเกษตรกรให้มีน้ำทำการเพาะปลูกเป็นประจำ. เมื่อเสด็จพระราชดำเนินแปรพระราชฐานไปต่างจังหวัดสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ พระราชทานสิ่งของเครื่องใช้และยารักษาโรคแก่ราษฎรที่มาเฝ้าเสมอ. สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร พระราชทานปริญญาบัตรแก่บัณฑิตสถาบันราชภัฏ. สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี พระราชทานพระราชวโรกาสให้บุคคลหลายคณะเข้าเฝ้าฯ ณ อาคารชัยพัฒนา.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

เปรี้ยว โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

เปรี้ยว


          เปรี้ยว หมายถึงรสอาหารอย่างรสมะนาว รสมะขาม รสน้ำส้มสายชู เป็นต้น. เมื่อกินอาหารพวกนี้ รสเปรี้ยวจะขับน้ำลายออกมามาก เรียกว่า น้ำลายสอ. เมื่อใช้ว่า เปรี้ยวปาก  จะมีความหมายว่า รู้สึกอยากกินมาก รู้สึกอยากมาก ใช้กับของที่กินหรือเสพจนติด เมื่อไม่ได้กินไม่ได้เสพตามเวลา จะเกิดอาการน้ำลายสอเพราะความอยาก เช่น ขอหมากกินสักคำหนึ่งเถอะเปรี้ยวปากเหลือเกินแล้ว.  ถ้าใช้เป็นคำขยาย เช่น ท่าทางเปรี้ยว จะหมายถึงหญิงสาวที่มีท่าทางคล่องแคล่ว มั่นใจ กล้าพูดกล้าทำ ส่วนหญิงที่แต่งตัวเปรี้ยว คือ หญิงที่แต่งตัวแปลกอย่างงดงาม ด้วยแบบหรือสีสันที่นำสมัยหรือล้ำสมัย เป็นต้น.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

พระบรมราชวโรกาส โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พระบรมราชวโรกาส

          พระบรมราชวโรกาส (พฺระ-บอ-รม-มะ-ราด-ชะ-วะ-โร-กาด)  แปลว่า โอกาสอันประเสริฐของพระราชา หมายถึงโอกาสที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชทานให้แก่ประชาชนและผู้ที่ขอเข้าฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท. เมื่อข้าราชการ ประชาชน พ่อค้า หรือผู้หนึ่งผู้ใดมีความประสงค์จะเข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท จะต้องกราบบังคมทูลขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาสนั้น โดยทำเป็นหนังสือผ่านทางราชเลขาธิการ. เมื่อทรงมีพระราชวินิจฉัยแล้ว อาจจะพระราชทานพระบรมราชวโรกาสให้เข้าเฝ้าฯ ตามวันและเวลาอันควร.

          คำว่า พระบรมราชวโรกาส ใช้เฉพาะในกรณีขอเข้าเฝ้าฯ เบิกผู้เข้าเฝ้าฯ หรือ พระราชทานให้เข้าเฝ้าฯ เท่านั้น.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

พ่อหลวง โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

พ่อหลวง

          พ่อหลวง เป็นคำในภาษาถิ่นพายัพ หรือถิ่นเหนือ เป็นคำเรียก ผู้ใหญ่บ้าน เช่น พ่อหลวงบ้านร่มหลวง พ่อหลวงบ้านกาด พ่อหลวงบ้านหัวฝาย.  ในภาคเหนือ เรียกภรรยาพ่อหลวง คือภรรยาผู้ใหญ่บ้านว่า แม่หลวง. ในภาคใต้ เรียกพระภิกษุผู้เป็นเจ้าอาวาส ว่า พ่อหลวง.

          การใช้คำว่า พ่อหลวง แทน พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จึงเป็นการใช้คำที่ไม่สมควรอย่างยิ่ง. การนำคำภาษาถิ่นมาใช้ในภาษาภาคกลางเป็นเรื่องดี เพราะจะเป็นการรักษาภาษาถิ่นของเราไว้บ้าง แต่ควรจะเลือกใช้ให้ถูกความหมาย.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

ฯพณฯ โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

ฯพณฯ

          คำว่า ฯพณฯ ออกเสียงว่า พะ-นะ-ท่าน.  แต่โบราณใช้ว่า พณหัวเจ้า หรือ พณหัวเจ้าท่าน เป็นคำยกย่องที่ใช้เป็นคำนำหน้าชื่อผู้ใหญ่ เช่น เมื่อเอ่ยชื่อหรือตำแหน่งเอกอัครราชทูต หรือข้าราชการชั้นผู้ใหญ่. คำนี้ ได้มีหนังสือเวียนของกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรี ที่ นว.๑๘๒/๒๔๘๗ ลงวันที่ ๑ กันยายน พ.ศ.๒๔๘๗ แจ้งทุกกระทรวงให้ทราบว่า คณะรัฐมนตรีให้ยกเลิกการใช้คำว่า “ฯพณฯ” และต่อมาได้มีหนังสือเวียน ที่ นว. ๑๐๘/๒๔๘๘ แจ้งรัฐมนตรีทุกกระทรวงอีกครั้งหนึ่งให้เลิกใช้คำว่า “ฯพณฯ” เว้นแต่ในกรณีพิเศษอันเกี่ยวกับต่างประเทศเท่านั้น. แม้ว่าจะได้มีประกาศเลิกใช้แล้วถึง ๒ ครั้ง แต่คนทั่วไปก็ยังนิยมใช้คำว่า ฯพณฯ กันอยู่.

ผู้เขียน  ศ. ดร.กาญจนา  นาคสกุล  ราชบัณฑิต  สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน

มวยวัด โดย ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

มวยวัด

          มวยวัด หมายถึง มวยที่ไม่ได้ฝึกหัดซักซ้อมกันอย่างมีรูปแบบ ได้แต่เหวี่ยงหมัดไปมา จึงไม่มีแบบแผนการต่อสู้ เช่น นายไปมีเรื่องกับนักมวย ชกเขาแบบมวยวัดจะไปสู้คนที่เขาหัดมวยจริง ๆ ได้อย่างไร.

          คำว่ามวยวัด หมายถึง การต่อยมวยแบบวัดเหวี่ยงหมัดออกไป ไม่ใช่มวยที่ฝึกต่อยจริง. แต่บางท่านกล่าวว่า เกิดจากในสมัยก่อนเด็กวัดมักจะวิวาทชกต่อยกัน แต่เด็กวัดไม่ได้หัดมวยตามกระบวนท่าต่าง ๆ ชกต่อยกันเปะปะไม่เป็นท่า จึงเกิดคำว่า มวยวัด หมายความว่า ชกต่อยกันอย่างไม่เป็นท่า. ต่อมากลายเป็นสำนวน หมายความถึง การทำแบบทำไม่เป็น การทำอย่างไม่ชำนาญ ไม่มีทักษะ เช่น ฉันไม่เคยเรียนคอมพิวเตอร์ แต่ก็เล่นได้ทำได้แบบมวยวัด. นักวิชาการบางคนทำงานวิจัยแบบมวยวัดไม่มีรูปแบบ ไม่มีวิธีการเลย.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน